39e jaargang nr.  1 (jan. 2025)
thema: Jong en vogelvrij? Jongeren, mentale problemen en de kerk

Anne van Olst
Geloof als remedie voor mentale problemen?

Je kunt je niet aan de indruk onttrekken dat de mentale gezondheid van jongeren achteruitgaat. Keer op keer verschijnen in de media berichten, vaak naar aanleiding van onderzoek onder jongeren, die deze tendens onderstrepen. Wat is er aan de hand? En wat hebben jongeren van vandaag nodig? Kan geloofsoverdracht een deel van de remedie voor mentale gezondheidsproblemen zijn?

We leven in een tijd van verwarring en polarisatie, wordt regelmatig gesteld. Dat lijkt ook het geval te zijn rondom de groei van mentale gezondheidsproblemen bij jongeren. Is er werkelijk sprake van een toename van mentale problemen en hoe duiden we die dan?
Jonathan Haidt, bekend van zijn boek The Anxious Generation (dramatisch vertaald als Generatie angststoornis, 2024), stelt dat er sinds 2010 een sterke toename is van mentale problemen bij jongeren, omdat vanaf toen de sociale media aan een onstuitbare opmars begonnen. Die leidde tot mentale schade. Het aantal jongeren met bijvoorbeeld depressieve gevoelens is gestegen van ongeveer vijftien naar dertig procent. Daarmee is nog niet een hele generatie te typeren als een angstige generatie, maar het is wel een zorgelijke ontwikkeling. Haidts stelling is dat we kinderen en jongeren steeds meer zijn gaan beschermen in de fysieke wereld en minder in de digitale wereld. Speeltuinen zijn zo veilig geworden dat je bijna geen buil meer kan vallen, terwijl we sociale media haast zonder restricties loslaten op onze kinderen en jongeren.
Haidt heeft tegenspraak gekregen. Onder andere het Trimbos-instituut heeft vraagtekens gezet bij zijn boek. Haidt legt een direct verband tussen de opkomst van sociale media en het mentale welzijn van jongeren, maar dat verband hoeft niet altijd causaal te zijn. De mobiele telefoon als ultieme boosdoener aanwijzen versmalt de problematiek en beperkt het zicht op oplossingen.

Prestatiedruk
Hetzelfde Trimbos-instituut publiceerde in 2023 een onderzoek met de titel Harder, better, faster, stronger? Een onderzoek naar risicofactoren en oplossingen voor prestatiedruk en stress van studenten. In dit onderzoek komt naar voren dat het mentale welzijn van jongeren wel degelijk onder druk staat. Er is een samenhang tussen stress, prestatiedruk en mentale gezondheid. Prestatiedruk en stress worden aangejaagd door toegenomen onzekerheid: onzekerheid over de eigen prestaties, onzekerheid over de (studie)weg die zij (moeten) kiezen, onzekerheid die samenhangt met de planning van veel taken en verantwoordelijkheden, sociale onzekerheid omdat zeker jongeren zich (onder andere op sociale media) vergelijken met anderen, en ten slotte financiële en maatschappelijk onzekerheid door de crises die zich voordoen op bijvoorbeeld de woningmarkt. Duidelijk is: Haidt heeft een punt met zijn zorg over jongeren, maar het probleem ligt niet alleen bij de smartphone.

Zelfvertrouwen
Eveline Crone publiceerde samen met Renske van der Cruijsen een boek dat als tegenhanger van Haidts boek gelezen kan worden: Generatie zelfvertrouwen (2024). Crone en Van der Cruijsen leggen de nadruk niet zozeer op recente ontwikkelingen, maar op de breinontwikkeling van jongeren die over de generaties heen dezelfde kenmerken heeft. Elke generatie kent eigen uitdagingen en die van vandaag zijn heftig, maar we moeten de problemen niet groter maken dan ze zijn. Jongeren hebben veerkracht en er is alle reden jongeren met goede moed te helpen om met zelfvertrouwen in het leven te staan. Een tussenjaar kan daar goed bij helpen, betogen zij.
Bij zijn inauguratie als bijzonder hoogleraar Veerkrachtig Opgroeien aan de Universiteit van Amsterdam stelde Levi van Dam dat de epidemiologische cijfers niet wijzen op een toename van mentale problemen onder jongeren. Het probleem van veel onderzoeken is dat jongeren de vragenlijsten zelf invullen en beter dan vroeger in staat zijn mentale issues te verwoorden. Bovendien kan meespelen dat therapeutische taal aan inflatie onderhevig is. Zeggen dat je depressief bent is nog wat anders dan het in werkelijkheid zijn.
Al met al levert dit een verwarrend beeld op. Nemen mentale problemen onder jongeren inderdaad toe of valt het mee? Laten we in ieder geval niet een hele generatie omschrijven met één term, zoals ‘generatie angststoornis’.

Geen verhaal
Als we uitzoomen, kunnen we stellen dat jongeren van nu hun weg moeten vinden in een cultuur die geen groot zingevingsverhaal meer heeft. Esther van Fenema deelde vanuit haar ervaringen als psychiater in haar spreekkamer wat ze in de samenleving ziet gebeuren. Ze schreef Het verlaten individu (2022). Van Fenema bespreekt de zeven bekende hoofdzonden, maar voegt er een achtste aan toe, de hoofdzonde van onze tijd bij uitstek: leegte. We lijden aan eenzaamheid, stelt zij, en aan onzekerheid en somberheid – uitvloeisels van gebrek aan zingeving. In reactie op dit toch wel negatieve verhaal zocht Van Fenema met Joost Röselaers naar een manier om de leegte voorbij te komen: De Leegte voorbij. Op zoek naar een verhaal dat ons verbindt (2023). In zeventien interviews zoeken ze naar een nieuw verhaal. De conclusie is echter dat dit niet is gelukt, nog steeds is het verhaal: ‘Het individu van nu leeft vanuit een ideaal waarbij zelfontplooiing en succesvol zijn de enige dingen zijn die tellen. Zelfoptimalisatie wordt daarmee het hoogste streven’ (p. 265).
Dat is geen florissant verhaal. We zijn heel wat kwijtgeraakt nu de hemel afgeschaft is en alle geluk in het hier en nu gerealiseerd moet worden. Jongeren van vandaag groeien op met een overmaat aan keuzes met bijbehorende kies-pijn, hebben alle gelegenheid om overprikkeld te raken door de ver-veel-ing die de smartphone biedt en worden opgejaagd door een maakbare cultuur met als dogma dat je voor je eigen levensgeluk moet zorgen. Voor falen is in dit verhaal geen ruimte.

Het christelijke verhaal
Als christenen hebben we een ander verhaal. Beatrice de Graaf zegt in de interviewbundel van Van Fenema en Röselaers: ‘Ik voel mijzelf thuis bij een heel oud, krachtig narratief dat samenbindend is en dat ik aangereikt heb gekregen uit de bronnen van mijn christelijke opvoeding. Voor mij is dat nog steeds genoeg en ik zie dat ook als heilzaam voor anderen’ (p. 47). In dit verhaal ligt mijns inziens een groot potentieel, ook met het oog op het mentale welzijn van jongeren. Niet in die zin dat het geloof een gemakkelijk antwoord is op vragen van jongeren. De gedachte dat je bij mentale problemen maar wat meer moet geloven en bidden, alsof dat de oplossing zou zijn, is banaal. Met dit potentieel bedoel ik dat we jongeren in een cultuur zonder verhaal kunnen inwijden in een verhaal dat werkelijk richting geeft aan het leven. Dit christelijke verhaal gaat over onze herkomst, over de bestemming en de zin van ons leven. Dit verhaal is het evangelie van Jezus Christus. Dit verhaal geeft ook houvast bij faalangst, perfectionisme en prestatiedruk.
Met woorden als zonde en zondeval kan onze cultuur moeilijk uit te voeten. Toch ligt de lat hoog: verwachtingspatronen en faalgevoelens zijn niet verdwenen, integendeel. Wat wel verdwenen is, is de bevrijdende kracht van zondaar te zijn voor God. Het is bevrijdend om te aanvaarden wat God zegt, namelijk dat we zondaren zijn en onszelf niet kunnen redden of verbeteren, maar dat God zelf ons heeft opgezocht, ons redt en ons de weg wijst door het leven. De druk vanuit de samenleving om de regisseur van je eigen leven te zijn, wordt door de christelijke hoop gerelativeerd. Wie de lat te hoog legt, wordt ongelukkig. Dirk de Wachter vroeg in zijn boek De kunst van het ongelukkig zijn (2019) om een realistische kijk op het leven, met perspectief op meer geluk als we de lat minder hoog leggen. De Wachter wil niet terug naar het christelijke verhaal, maar signaleert wel dat we als samenleving veel zijn kwijtgeraakt. De wijsheid van De Wachter is waardevol, ook voor onze jongeren, maar het evangelie gaat nog een stap verder. Het vertelt ons dat de pijn van de navolging van Christus samen kan gaan met de vreugde in God. In het licht van Gods grote toekomst kunnen we de teleurstellingen en de zorgen van het leven een plaats geven, zonder ervoor weg te vluchten. Voor God hoeven we niet te presteren. Gods genade is weldadig, ook in het licht van een veeleisende samenleving.

Niet over ons leven
Om jongeren te leren leven in dit verhaal is het nodig dat de Bijbel in opvoeding, school en kerk nadrukkelijk verbonden wordt met heel het leven. De bekende tweeslag van leer en leven is mooi, mits het bij leven niet alleen gaat om ons doen en laten. We moeten ook aandacht hebben voor christelijke karaktervorming, persoonlijke ontwikkeling, een levenshouding gestempeld door genade en hoop.
Jongeren schreven in een gezamenlijk initiatief een brief aan alle kerken en specifiek aan alle voorgangers. Deze brief hoort bij een wereldwijd onderzoek naar jongeren in 2022 door onder andere Barna Group. Jongeren van nu, zo komt uit het onderzoek, vormen ‘The Open Generation’. Ze zijn open en inclusief, op zoek naar waarheid, authenticiteit en verandering. In hun brief aan voorgangers schrijven ze: ‘Wij hebben het nodig om te ervaren dat de kerk een plek is voor jongeren. We verlangen naar preken en verhalen die ons leren hoe het in de praktijk werkt om Jezus volgen. We zoeken naar manieren om geloof een plek te geven in ons leven. We willen over onze dromen vertellen, onze zorgen om de wereld delen, onze vragen stellen. Te vaak zitten we in de kerk en horen we preken die niet over ons leven gaan. Geef ons ruimte, houd ons vast, praat met ons.’
Laten we blij zijn met deze vraag: geef ons preken die over ons leven gaan. Jongeren zitten niet te wachten op gemakkelijke antwoorden en oppervlakkige preken. De radicaliteit van het evangelie moet doorgegeven en voorgeleefd worden. Christelijke jongeren vormen echter nog maar 6% van de Nederlandse jongeren. Zij willen het evangelie aangereikt krijgen in heldere taal, aansluitend bij hun leven, ook om het weer door te geven. Zij willen preken zoals die van Jezus: met voorbeelden uit het leven gegrepen.

Levensthema’s
Elke therapie die nodig is om hulp te bieden bij mentale problemen van jongeren verdient steun. Het geloof kan ook te gemakkelijk bij mentale problemen aan de orde komen en jongeren het gevoel geven dat ze niet serieus genomen worden. Het geloof is niet dé remedie voor mentale problemen. Wel biedt het houvast en richting voor de nieuwe generatie jongeren en heeft het iets te bieden voor mentale gezondheid. Thema’s als rust, ritme, discipline, motivatie, keuzes maken, wachten, lijden, verantwoordelijkheid nemen en vele andere levensthema’s kunnen vanuit de Bijbel en de christelijke traditie op een heilzame manier aan de orde komen in gesprekken met jongeren.

A. Th. Van Olst is directeur van de Evangelische Hogeschool in Amersfoort.
Mailadres: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.