40e jaargang nr. 3 (mei 2026)
thema: De (op)gave van het ouder worden. Ouderen in de kerk
Gerrit van Meijeren
Kroniek
Over Verlies en Gen Z
‘Het wordt nooit meer zoals het was’, zo luidt de titel boven de bespreking door Ger Groot van het boek Verlies. Een kernprobleem van de moderniteit, van de socioloog Andreas Reckwitz in de NRC. Reckwitz schildert met Duitse grondigheid en hang naar volledigheid de aspecten van het begrip verlies in onze moderne samenleving in een fascinerend en belangwekkend boek.
Hoofdstelling van Reckwitz is dat de westerse cultuur vanaf de Verlichting door een vooruitgangs-imperatief wordt beheerst. Deze vooruitgang brengt echter niet alleen vermindering van verlies met zich mee, denk aan de bestrijding van hongersnood, afnemende kindersterfte en minder politieke instabiliteit, de moderniteit bevordert ook verlies. Sociale structuren worden bijvoorbeeld ‘vermarkt’, waardoor de verzorgingsstaat niet alleen winnaars maar ook verliezers kent, zoals bij de woningmarkt. De toegenomen complexiteit en verwevenheid van systemen op wereldschaal kan ons veel brengen maar ook tot een wereldwijde crisis leiden, zoals een coronapandemie.
Het vooruitgangsverhaal is inmiddels aan erosie onderhevig geraakt in wat Reckwitz de laatmoderniteit noemt. Nu leven we in een tijd waarin escalatie van verliezen plaatsvindt: tradities, ecologische stabiliteit, de betekenis van instituties – de rechtsstaat, de NAVO – het belang van sociale samenhang, ze staan op de tocht. Reckwitz schetst ook hoe wij daar in onze tijd mee omgaan: hoe er sprake is van doing loss. Hoe gaan we met verlies om? Nu, bijvoorbeeld door cultureel erfgoed te beschermen tegen vernietiging, of door ons te wapenen tegen negativiteit – de herontdekking in onze dagen van het begrip veerkracht – of door het populisme dat verlieservaringen politiek weet uit te buiten en door de rol van religie die niet zo zeer een vooruitgangsbelofte doet, maar een belofte van elementaire troost biedt.
Het mooie van het boek van Reckwitz is dat het je net als een goede preek op een gedachtespoor zet. Wat gebeurt er als je het kerkzijn onder het gezichtspunt van verlies bekijkt? In het vorige nummer van Kontekstueel ging het over de vitaliteit van kleine gemeenten: ‘klein maar fijn’. Is het ook een vorm van doing loss? Wat betekent het om een kleine kerk te zijn of te worden? Durven we die vragen te stellen? Wat impliceert dat voor onze kerkelijke infrastructuur, voor ons verlangen om alles in (kerkorde)regels te vatten, voor onze oecumenische gezindheid, onze samenwerkingsbereidheid?
God is terug?
In dit verband denk ik ook aan de grote aandacht voor de veronderstelde groeiende openheid voor geloof en zingeving bij Generatie Z, de jonge mensen geboren tussen 1997-2012. Eerst was er het onderzoek God in Nederland (2025) dat stelde dat jongeren van Gen Z iets meer voor religie openstaan dan de millennials boven hen. Daarna volgde in het Verenigd Koninkrijk een spraakmakend rapport van YouGov voor de Bible Society dat een stille opwekking (Quiet Revival) onder jongeren onderkende. Noemde in 2018 nog 4% van de mensen tussen de 18 en 24 jaar zich christen, in 2024 was dat 16%. Inmiddels is in het Verenigd Koninkrijk het veelbesproken rapport van YouGov ingetrokken, omdat het niet voldoet aan de wetenschappelijke standaards. Maar de grote aandacht voor dit rapport in christelijk Nederland is opvallend. ‘Wat mensen denken over de neergang van de kerk klopt niet’ viel er te lezen. ‘Is er sprake van een mogelijke kentering in de neerwaartse trend?’ Met Reckwitz voor ogen zou je ook de vraag moeten stellen of hier iets in doorklinkt van doing loss? Vanuit een diep verlangen naar een positieve tegenhanger van het secularisatienarratief? Zo werd ook het dikke kerstnummer – nee winternummer – van de Groene Amsterdammer met als thema: ‘God is terug’ in verband gebracht met de groeiende openheid voor religie. Maar de vraag is of dat een nieuwe ontwikkeling is en wat die toegenomen openheid behelst. Ik moest denken aan de Boekenweek van 1997 waar ‘Mijn God’ centraal stond. Het CPNB haakte toen naar eigen zeggen in op een trend want ‘steeds meer mensen – schrijvers als Vonne van der Meer, Leon de Winter, Marcel Möring – zijn bezig met religie, en daarom gaat het in de Boekenweek over religie en religieus gevoel. En omdat de persoonlijke beleving vooropstaat ligt de nadruk op mijn God.’
Onmiskenbaar is er de afgelopen dertig jaar veel veranderd. In het programma NOVA van maart 1997 – op YouTube te zien – staat een interviewer bij de ingang van het Boekenbal en vraagt aan de gasten die binnenkomen wie hun God eigenlijk is? Behalve bij Majoor Bosshardt en Rabbijn Soetendorp is er van geloof of spiritualiteit – ook niet in vage vorm – of agnosticisme geen spoor te bekennen. De spraakmakende goegemeente van schrijvers heeft niets met religie of spiritualiteit. Vandaag de dag is dat een ander verhaal. Niet alleen bij Willem Jan Otten, maar ook bij jongere schrijvers als Lieke Marsman of Maarten van der Graaff is er verlangen naar betekenis, besef van geheimenis. En misschien nog uitgesprokener christelijk is de Ierse schrijver Sally Rooney in haar romans, waarover onlangs in Wapenveld Hendrik Mosterd schreef. Onder jongeren is in mijn waarneming onbevangenheid en respect voor geloof meer gemeengoed dan het bij oudere generaties het geval was. En dat er jonge mensen op het spoor van God terechtkomen wordt ook concreet zichtbaar. Ik denk aan een hoogliturgische gemeente met overwegend oudere leden, waar een ouderling zei: ‘sinds kort zit er hier een groepje tieners in de kerk. Ze zjn er elke zondag en ze zijn trouwer dan ik.’ En waar ze vandaan komen? Het spoor naar God loopt vaak via sociale media als TikTok.
Herlevende religiositeit
Over deze ontwikkeling las ik een genuanceerde bijdrage op de site van IFES. De nieuwe interesse die Gen Z aan de dag lijkt te leggen hangt vaak samen met een persoonlijke zoektocht waarin vriendschappen, (groot)ouders en sociale media een rol kunnen spelen. De auteur Laurens van Lavieren signaleert een veranderend geestelijk klimaat. Tegelijk ziet hij ook spanningen: ‘In veel bekeringsverhalen ligt de nadruk op persoonlijke rust en identiteit, terwijl de maatschappelijke relevantie van het christelijke verhaal uit het zicht verdwijnt.’ De kennis van nieuwe gelovigen van het christelijke verhaal is vaak fragmentarisch. Omdat beleving zo belangrijk is geworden kan het geloof kwetsbaar worden. Doordat veel jongeren hun weg vooral online vinden is de verbinding met kerken niet vanzelfsprekend. En voor Gen Z is waarheid vooral iets ‘wat werkt’. Van Lavieren pleit daarom voor het trouw beschikbaar zijn als ‘kritische reisgenoot’ voor jongeren. Daarvoor zijn gastvrije gemeenschappen nodig en het vertrouwen dat God zelf aan het werk is. ‘Niet schreeuwerig, niet triomfantelijk, maar zichtbaar. Hoopvol. Realistisch. En betrokken op de toekomst.’ Ik zou daar het begrip nederigheid aan toe willen voegen. Tegenover ons verlangen om de dingen te be-grijpen en te organiseren schept humilitas ruimte voor het onverwachte, voor de verrassingen van de Geest.
Intussen raakt Van Lavieren tussen de regels door aan de verhouding tussen religie en christelijk geloof. Als er bij mensen meer ruimte ontstaat voor religieuze intuïties, meer verlangen naar ‘het hogere’ of naar het heilige, wat betekent dat dan theologisch gezien? Het is de vraag naar Gods verrassende betrokkenheid op onze schepping. Waar en hoe valt de stem van de Schepper te horen en te ervaren? Jan Martijn Abrahamse is daar bij de Christelijke Hogeschool Ede mee bezig in zijn project over de hedendaagse betekenis van het heilige en Kees van Ekris onderzoekt dat concreet in zijn boek De magie van het geloof. Tegelijk denk ik dat we vandaag in de taxatie van wat zich aan herlevende religiositeit en verlangen naar het heilige aandient ook te rade moeten gaan bij Barth. Barth die in zijn Romeinenbrief aan de ene kant religie positief waardeert. De grote vragen over het goede leven die in religie aan het licht komen zijn fundamenteel voor het menselijk bestaan. In de woorden van Erik Borgman: ‘van wie zijn wij en wie bekommert zich om ons?’ ‘Mensen verlangen (…) naar iets dat hén hoog houdt, waarvan zij zonder angst afhankelijk kunnen zijn en onder de bescherming waarvan zij zich kunnen stellen.’ Maar Barth ziet dat dit verlangen vervolgens wordt opgehangen aan een eigen gemaakt beeld van God of een menselijk hanteerbaar fundament voor het bestaan dat wij zelf denken te kunnen realiseren. Christus is evenwel de gekruisigde en dat ‘betekent volgens Barth dat waar hij voor staat niet in het verlengde ligt van wat mensen spontaan van waarde vinden, maar daarop juist haaks staat.’ Of om het met Kees van der Kooi te zeggen: ‘De rol van religie is niet dat ze innerlijke vrede geeft en de problematiek van het bestaan oplost. (…) Religie heeft (bij Barth) besef van het gat in het mensenbestaan. Daarin ligt haar verdienste. En dat moet maar zo blijven.’
Varia
Dit gezegd hebbend wil ik de aandacht vestigen op een bijzondere ontmoeting van Paus Leo XIV eind vorig jaar. Hij ontving in audiëntie een groot aantal filmmakers, uit de Verenigde Staten en Europa, ook vanuit Rotterdam. In zijn toespraak stond hij uitgebreid stil bij de betekenis van de cinema voor de humaniteit. Film geeft stem aan wie geen stem hebben en ze stelt grote levensvragen aan de orde. ‘Wanneer cinema authentiek is, troost ze niet alleen, maar daagt ze ook uit. Film verwoordt de vragen die in ons wonen, en soms roept het zelfs tranen op waarvan we niet wisten dat we die moesten uiten. (..) Goede cinema en degenen die de hoofdrol spelen, hebben de kracht om de authenticiteit van beelden te herstellen om zo menselijke waardigheid te beschermen en te bevorderen.’ Tegen filmmakers en acteurs zegt de paus: ‘Wees niet bang om de wonden van de wereld onder ogen te zien. Geweld, armoede, ballingschap, eenzaamheid, verslaving en vergeten oorlogen zijn kwesties die erkend en verteld moeten worden. Goede cinema maakt geen misbruik van pijn; het herkent en onderzoekt het. Dit is wat alle grote regisseurs hebben gedaan. Het uitspreken van de complexe, tegenstrijdige en soms duistere gevoelens die in het menselijk hart wonen, is een daad van liefde.’
Van deze Romeinse publieke theoloog (die geen gelegenheid onbenut laat om de machtigen van deze wereld te manen de wapens neer te leggen en de vrede te zoeken) kom ik tot slot uit bij die andere publieke theoloog, redactielid van Kontekstueel dr. Niels den Hertog die onlangs door zijn Theologische Universiteit in Apeldoorn tot hoogleraar werd benoemd. We feliciteren hem van harte en wensen hem fijngevoeligheid toe om te onderscheiden waarop het aankomt.
Rotterdam, Pasen 2026
Dr. G. van Meijeren is classispredikant van de Protestantse Kerk in Zuid-Holland Zuid. Mailadres:
- Raadplegingen: 47
