Terug naar hoofdinhoud

nr1 • 2026 • Als de angst regeert

40e jaargang nr.  1 (januari 2026)
thema: De deugd in het midden

Rens de Ronde
Als de angst regeert
Kierkegaards analyse van angst en het goede leven

Het is een veel gehoorde oorzaak van polarisatie: angst. Voor de verkiezingen van afgelopen najaar schreef Bas Heijne een essay in NRC (15-10-2025): ‘De PVV-stemmer laat zich de apocalyps niet zomaar afnemen.’ Een deel van de Nederlanders zou in de greep zijn van een ‘existentieel probleem’, stelt Heijne, waarbij de dominerende emotie angst is: ‘angst voor een radicaal soort identiteitsverlies, de angst om overspoeld of weggevaagd te worden.’
De branie van de relschoppers op het Malieveld zou dus voortkomen uit een misplaatste paniek. Maar het verhaal van angst als motiverende factor kan ook aan de andere kant van het spectrum gehouden worden. Er bestaan al langere tijd zorgen over de opkomst van illiberale politiek in het Westen. Ook de soms gebruikte term ‘Antifa’ suggereert een angst om aan de verkeerde kant van de geschiedenis terecht te komen. Wie is er nu vóór fascisme?
Het fenomeen angst is natuurlijk al zo oud als de mensheid: denk aan oudtestamentische profeten die met de dreiging van oordeel oproepen tot bekering. Het nadenken over angst kent een minder lange geschiedenis: dat gaat voor een groot deel terug op de Deen Søren Kierkegaard (1813-1855). In Het begrip angst (1844) tekent hij, onder het mom van de pseudonieme auteur Vigilius Haufniensis, angst als de psychologische basistoestand van de mens. Welk licht valt er vanuit zijn analyse op de polarisatie vandaag de dag? En is er ook een verbinding te leggen met de deugdethiek, die elders in dit nummer uitgebreid aan bod komt?

Niet uit gewoonte
Om met dat laatste te beginnen: Kierkegaard is in eerste instantie kritisch over wat hij de ‘Griekse ethiek’ noemt. De deugdethiek van bijvoorbeeld Aristoteles is volgens hem strikt genomen geen ethiek. Ze is namelijk niet alleen bezig met de vraag naar goed en kwaad, maar heeft ook een ‘esthetisch moment’ (p. 21). Anders gezegd: Aristoteles en zijn antieke navolgers zijn niet alleen bezig met wat een goed leven is, maar ook met wat een mooi leven is. De klassieke held is zowel moedig als mooi. Bovendien gaat de antieke ethiek ervan uit dat dit ideaal ook te bereiken is; als dat niet lukt, is er sprake van een uitzondering.
De auteur van Het begrip angst is echter juist in die uitzondering geïnteresseerd: de zonde. Hij is doordrongen van de ‘scepsis van de zonde’ (p. 24) en ziet die als kenmerkend voor de werkelijkheid waarin we leven. De combinatie van het ‘goede’ en het ‘schone’ in de antieke ethiek is naïef en gaat voorbij aan de weerbarstigheid van het goede. Vigilius Haufniensis probeert die naïviteit te overstijgen door scherp te kijken naar het innerlijk van de mens die zondigt. Hoe komt iemand daartoe? Welke (in Kierkegaards woorden) psychologische toestand gaat daaraan vooraf?
Nu zou men daar allerlei antwoorden op kunnen geven. Een relschopper van het Malieveld zou iets kunnen zeggen als ‘ik werd meegesleurd door de massa’. Maar dat is voor Kierkegaard te gemakkelijk gedacht. Hij richt zijn pijlen nadrukkelijk op het bewustzijn van de mens: de geest. Dat is iets anders dan de ‘psyche’: waar de psyche voor Kierkegaard gaat over het innerlijke gevoelsleven, gaat de geest over het zelfbewustzijn. De geest is daarmee het domein van de keuze, de vrijheid en de verantwoordelijkheid. Tegen de relschopper zal Kierkegaard volhouden dat het alsnog diens keuze is geweest om mee te doen.
Met het onderscheid tussen psyche en geest wordt het verschil tussen Kierkegaard en de deugdethiek nog wat duidelijker. Waar de deugdethiek veel nadruk legt op het aanleren van gewoonten, op het inoefenen en inslijten van bepaalde deugden om zo haast onbewust je karakter te vormen, legt Kierkegaard juist alle nadruk op het bewustzijn en de verantwoordelijkheid. Het zijn twee heel verschillende manieren van kijken, die wat mij betreft allebei van waarde zijn: mensen zijn niet alleen ‘gewoontedieren’, maar hebben ook een verantwoordelijkheid die vrijheid veronderstelt. Andersom grijpt men bij het gebruiken van die vrijheid al snel terug op het voorbeeld van anderen en eerder aangeleerde gewoonten.

Angst en vertwijfeling
Opvallend genoeg is het vanwege de zonde dat Kierkegaard over angst komt te spreken. De angst is, zo betoogt hij, de psychologische toestand die aan de zonde voorafgaat. Daarbij moet ‘angst’ trouwens wel worden onderscheiden van ‘vrees’ of ‘bang zijn voor’: waar vrees gaat over iets specifieks (ik ben bang voor het verlies van mijn baan, voor een radicaal soort identiteitsverlies of voor ontrouw aan mijn principes), is angst juist onbepaald. Het is de pure angst van de vrijheid, van de open toekomst, van het kunnen. Angst wil zeggen dat je iets kunt doen of dat er iets kan gebeuren, zonder dat je van tevoren kunt overzien wat. Het is de realisatie dat alles om een keuze vraagt, en dat niet kiezen ook een keuze is; in Kierkegaards woorden is het de ‘werkelijkheid van de vrijheid als mogelijkheid tot de mogelijkheid’ (p. 47).
Hoewel je zou zeggen dat mensen die angst zo klein mogelijk willen maken, stelt Kierkegaard dat mensen er ook door aangetrokken worden: zoals kinderen nieuwsgierig zijn naar iets spannends, zijn ook volwassenen gefascineerd door het onbekende. Wat zou er gebeuren als je een andere afslag zou nemen? Wat zou er gebeuren als je mee zou lopen met de stoet? Wat gebeurt er als je je verzet? Wat gebeurt er als je je niet houdt aan het gebod, maar in plaats daarvan van de appel eet?
Het is in deze toestand van angst dat zonde ontstaat – maar Kierkegaard haast zich erbij te zeggen dat de zonde principieel iets anders is dan de angst. De angst is een psychologische toestand; wie de angst kent, is nog onschuldig. Dat is de zonde niet: die is volgens Kierkegaard een daad van de geest en introduceert de schuld. De zonde ontstaat altijd door middel van een sprong: op een raadselachtige manier ‘springt’ de geest ineens naar de zonde toe, en in Het begrip angst zegt Vigilius Haufniensis als psycholoog niet te kunnen beschrijven hoe dat gebeurt.
In een later boek, De ziekte tot de dood (1849), gaat Kierkegaard onder het pseudoniem Anti-Climacus vanuit een ander perspectief in op deze sprong. Hierin identificeert hij de zonde als vertwijfeling. Vertwijfeling wil zeggen dat mensen zichzelf op een verkeerde manier begrijpen. Dit kan bijvoorbeeld door op te gaan in een fantasie, een luchtkasteel over wie men zelf is (‘vertwijfeld niet zichzelf willen zijn’), maar ook door zichzelf onlosmakelijk met een bepaalde eigenschap van zichzelf te verbinden (‘vertwijfeld zichzelf willen zijn’). In beide gevallen ‘springt’ men vanuit de angst naar een vermeende zekerheid.

De vertwijfelde samenleving
Als het over polarisatie gaat, lijkt dit me de plek waar Kierkegaard iets te zeggen heeft. Veel polarisatie vandaag de dag draait om die identiteiten: wie is de echte Nederlander? Van wie is de Nederlandse vlag? In welk land ‘herken je jezelf’? Beatrice de Graaf merkte afgelopen september op dat in politiek turbulente tijden zelfs de meest alledaagse dingen politiek worden gemaakt: het vlees dat al dan niet op je bord ligt, de kleding die je draagt, de restaurants die je bezoekt, je liefdestaal, zelfs de frituurolie die je gebruikt (NRC 11-9-2025). Steeds meer terreinen van het leven worden opgezogen door een bepaald beeld van ‘onszelf’ en van ‘ons’ als samenleving.
Paradoxaal genoeg past dit goed bij wat Kierkegaard ‘vertwijfeld niet zichzelf willen zijn’ noemt (p. 58). Die vertwijfeling bestaat onder andere in het buitensluiten of ontkennen van een deel van jezelf waar je moeilijk mee kunt leven, zoals een slechte eigenschap, een aandoening of een daad uit het verleden. Het is de geslotenheid: ‘Mij krijgen ze niet klein.’ Kierkegaard past dit strikt op het individu toe, maar je kunt je afvragen of ook een groep of zelfs een hele samenleving die vertwijfeling kan kennen. Als bepaalde delen van de geschiedenis beter verzwegen kunnen worden (denk aan de gedenkborden voor zwarte Amerikaanse soldaten bij Margraten) of er vooral hard ‘Wij zijn Nederland’ geroepen moet worden, is die vertwijfeling niet ver weg.
Niet de angst zélf is het probleem (die kent geen schuld), maar de manier waarop er met die angst wordt omgegaan. Vertwijfeling lijkt namelijk een oplossing, maar is het niet; het verdiept alleen maar de angst en leidt tot het verlies van vrijheid. Voor je het weet is zelfs het soort frituurolie dat je gebruikt al bepaald door een luchtkasteel over wie je bent. De enige manier om verlost te worden van de angst, en het enige alternatief voor vertwijfeling, is het geloof: de beweging of sprong waarbij men zichzelf in handen legt van God, die de mens geschapen heeft. Mensen blijken daarbij ‘excentrische wezens’: ze kunnen hun identiteit niet in zichzelf vinden, maar moeten die vinden in God. Een vrij leven is een leven onder een open hemel voor Gods aangezicht.

Terug naar de ethiek
De pseudonieme auteur van Het begrip angst eindigt hier: de angst moet leiden tot het geloof. ‘Met hulp van het geloof voedt de angst het individu op om te rusten in de voorzienigheid’ (p. 173). Dat het hier eindigt, is te begrijpen vanuit Kierkegaards gedachte bij het boek: dat gaat over psychologie, niet over dogmatiek of ethiek. Het geloof is als het ware de horizon van de psychologie. Maar hoe zou een leven voorbij die horizon eruitzien?
Een antwoord op die vraag is onder meer te vinden in de expliciet christelijke werken van Kierkegaard, zoals zijn Christelijke toespraken of Wat de liefde doet. Maar ook in Het begrip angst doet Kierkegaard al een voorzet. Aan het begin, bij zijn opmerkingen over de ‘Griekse ethiek’, maakt Kierkegaard een onderscheid tussen de ‘eerste ethiek’ en de ‘tweede ethiek’. De ‘eerste ethiek’ is die van het ideaal: de wet, het ‘zo zou het moeten zijn’, dat onvermijdelijk stukloopt op de zondige werkelijkheid. Ze denkt van boven naar beneden.
De ‘tweede ethiek’ daarentegen vertrekt vanuit de zonde: ze veronderstelt dat die zonde er is en ‘volgt elke stap die de zonde zet’ (p. 27). Deze vorm van ethiek richt zich erop zich steeds meer bewust te worden van de werkelijkheid en daarin de zonde aan het licht te brengen. Ze heeft wel een ideaal, maar zoekt de weg daarnaartoe ‘van beneden naar boven’.
Als het over deugden gaat, is dat dus het voorbehoud dat Kierkegaard maakt: dat het altijd gebroken deugden zullen zijn. En minstens zo belangrijk als het inoefenen van de deugden is de bewustwording van wat er allemaal nog niet deugt – te beginnen bij mijzelf.

F.C. de Ronde is predikant in de hervormde gemeente van Willige Langerak en eindredacteur van Kontekstueel.
Mailadres: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

 

  • Raadplegingen: 22