nr2 • 2026 • Kerken: waardevol en weerbaar
40e jaargang nr. 2 (maart 2026)
thema: Klein maar fijn. De vitaliteit van kleine gemeenten
Jos Wienen
Kroniek
Kerken: waardevol en weerbaar
De wereld volgt met verbazing en soms ook verbijstering van dag tot dag de veranderingen en gebeurtenissen in de internationale verhoudingen. Daar zou een kroniek iedere keer over kunnen gaan. Maar ook andere opmerkelijke ontwikkelingen vragen aandacht. Een ervan is de plaats van de kerk in de Nederlandse samenleving. De lange trend lijkt nog steeds een neergaande te zijn. Het aantal leden van veel kerken daalt ieder jaar fors en vele kerken moeten sluiten.
Het zou ondertussen gaan om zo’n 150 kerken per jaar, ofwel drie per week. In dat tempo zou er na dertig jaar geen kerk meer zijn in Nederland. Dat zijn sombere cijfers. Tegelijk zijn er ook bemoedigende signalen. Er lijkt sprake te zijn van een voorzichtig herstel van belangstelling en toetredingen van jonge mensen tot een aantal kerken. Het aantal mensen dat aangeeft religieus te zijn lijkt niet langer te dalen. En de sluiting van kerken roept in de samenleving niet alleen bij kerkmensen een gevoel van verlies op. Waar een paar jaar geleden financiële steun van de overheid aan kerken regelmatig gevoelig lag is er een kentering gaande. Zeker monumentale kerkgebouwen worden belangrijk gevonden en er wordt meer gepraat en nagedacht over hoe de kerken geholpen kunnen worden om deze gebouwen open te houden en te onderhouden. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed stimuleerde rond 2020 gemeenten om kerkvisies op te laten stellen. Daarin werd in beeld gebracht welke kerken er zijn in een gemeente en wat hun toekomstperspectief is.
Daarmee werd ook gestimuleerd om te spreken over toekomstmogelijkheden en steun voor kerken om medegebruik van de gebouwen mogelijk te maken. Daarmee kan zowel de maatschappelijke functie van de gebouwen, vaak op centrale plekken in steden en dorpen, worden versterkt en kunnen extra inkomsten worden verworven voor beheer en onderhoud van de gebouwen. In de praktijk is dat niet altijd makkelijk, maar er zijn ook prachtige voorbeelden te zien waar dat goed werkt. Financiële bijdragen voor isolatie en verduurzaming van gebouwen zijn op meerdere plaatsen mogelijk. Het besef dat kerken zowel door hun gebouwen als activiteiten waardevol zijn voor de samenleving krijgt meer aandacht.
Maar soms komen ook oude reflexen boven als het gaat om kerken en kerkdiensten. In het hart van Alkmaar staat de prachtige Grote of Laurenskerk. In 1986 werd de kerk aan de eredienst onttrokken en werd de Stichting Behoud Grote Kerk Alkmaar eigenaar van de kerk. De stichting zorgt voor onderhoud en restauratie en het culturele programma wordt ingevuld door het naastgelegen theater De Vest. De kerk is een cultureel centrum, een huiskamer voor de stad, en wordt goed onderhouden. Dat gaat goed. Op de website wordt trots verteld over het kerkelijke verleden, kerkelijke kunstschatten en uitvoeringen van kerkelijke muziek. Toen ik op de website keek was het eerste wat ik zag de aankondiging van de uitvoering van de Matthäuspassion van Bach.
Maar onlangs vroeg de protestantse gemeente van Alkmaar de kerk te mogen huren voor een bijzondere paasdienst. Dat kan niet, vond de directeur die met het beheer belast is. Het is in het toeristenseizoen en bovendien is de kerk geen kerkgebouw meer en dus wil men de kerk niet verhuren voor kerkdiensten. Een concert, dat kan, maar een kerkdienst niet. Indertijd is bij de overdracht afgesproken dat er jaarlijks een kerstnachtdienst kan plaatsvinden. Dat is genoeg. Ter toelichting gaf hij nog aan dat het gebouw een huiskamer is voor iedereen en sommige mensen hebben vervelende ervaringen met kerkdiensten. Om het nog wat schrijnender te maken vond er juist in de periode van deze discussie een grote whiskyproeverij plaats in de kerk. Terecht vroeg de predikant zich af of er geen mensen zijn met vervelende ervaringen met alcohol. Er kwamen vragen in de gemeenteraad en in de Tweede Kamer, waarbij de vraag gesteld werd of hier geen sprake is van discriminatie. Na de commotie wilde de directeur toch nog eens praten of het niet meer een concert was, want dat kon natuurlijk wel. En zowaar wilden de kerkelijke gemeenten een kerkdienst houden met een oratorium. Dus misschien zouden ze er wel uitkomen.
Los van de discriminatievraag is het op zijn minst merkwaardig dat de stichting zo trots is op haar geschiedenis, de vele religieuze kunstuitingen en uitvoeringen van prachtige kerkelijke muziek, maar dat tegelijk een kerkdienst zoveel afkeer oproept. Er is kennelijk geen gevoel voor de bron waar de schoonheid van dit gebouw en zoveel kerkelijke kunst en maatschappelijke betrokkenheid uit voortkomt, laat staan voor de wezenlijke waarden die hier aan de orde zijn. Hier geven een gebrek aan historisch besef en een gebrek aan verdraagzaamheid elkaar de hand. Een museale aandacht voor kerk en geloof is prachtig, maar het idee dat het christelijk geloof nog levend in onze samenleving aanwezig is, is kennelijk lastiger te verwerken. Als alles mag in de kerk, behalve waar de kerk ooit voor gebouwd is, dan is er echt iets mis. Bij de overdracht van kerken die in stand gehouden worden lijkt het me zeker zaak om dit juridisch goed te regelen.
Omgevingsplannen
In Tilburg speelde een andere kwestie. Voorganger en gebedsgenezer Tom de Wal wilde een gebedsdienst houden, maar op last van de burgemeester greep de politie in. De kerkdienst bij een evangelische gemeente werd op last van de politie beëindigd. Toen De Wal buiten doorging met gebedsgenezing werd hij aangehouden. De burgemeester legde uit dat het ging om een evenement waar geen vergunning voor was afgegeven en de kerkdienst in een gebouw met een maatschappelijke bestemming verboden zou zijn op grond van het omgevingsplan. Dat roept veel vragen op. Het ging om een kerkdienst. Dat is geen evenement en je hebt in dit land met grondwettelijke godsdienstvrijheid gelukkig geen vergunning nodig voor een kerkdienst. Ik ga er van uit dat we hier te maken hadden met ongelukkige vergissingen en interpretatiefouten.
Of een kerkdienst niet gehouden mag worden in een gebouw met een maatschappelijke functie is de vraag. Het is merkwaardig dat het gebouw de vaste plek was voor de kerkdiensten van een kerkelijke gemeente. Daartegen was kennelijk nooit opgetreden. Waarschijnlijk ging het niet om de kerkdienst op zich, maar om specifiek een kerkdienst van deze, blijkbaar omstreden, voorganger. Met het oog op de godsdienstvrijheid zou dat wel een gevaarlijke ontwikkeling zijn. Wat de overheid inhoudelijk van de godsdienstige inhoud van de kerkdiensten vindt, moet irrelevant zijn voor de grondwettelijke bescherming van de godsdienstvrijheid.
Het is de vraag of de uitleg van de regels van het omgevingsbeleid klopt. In veel omgevingsplannen (vroeger bestemmingsplannen) wordt aangegeven dat onder de bestemming ‘maatschappelijke dienstverlening’ ook wordt verstaan: levensbeschouwelijke voorzieningen. In Tilburg wordt in het omgevingsplan aangegeven dat bij een maatschappelijke bestemming onder andere cultuur en religie mogelijk is, wat inhoudt: religieuze voorzieningen (kerken), bibliotheken, buurthuizen en culturele centra. Weliswaar kan dat ook gespecificeerd in het omgevingsplan worden aangegeven, maar het is zeker niet principieel onmogelijk een kerk te hebben op een maatschappelijke bestemming.
Nieuwe godsdienstige groepen of kerken hebben vaak in het begin geen eigen ruimte. Zo hebben heel wat kerken en moskeeën hun eerste diensten gehouden in boerenschuren, op bedrijfsterreinen, in garageboxen of in scholen of huiskamers. Meestal wordt dan terughoudend gereageerd door de gemeente. Weliswaar is de bestemming als kerkruimte vaak niet toegestaan in het omgevingsplan, maar wordt het gebruik toch, al dan niet tijdelijk, gedoogd, omdat de overheid het belang erkent van het kunnen uitoefenen van de grondwettelijke vrijheid van godsdienst.
Juist voor de overheid luistert het nauw. Ik weet van kerken die hun kerkruimte beslist niet beschikbaar willen stellen of verhuren aan andere kerken, omdat de ligging daarvan ze niet aanstaat. En andere kerken die zich daar niet druk over maken en hun gebouw gewoon verhuren. Maar de overheid hoede zich ervoor kerkdiensten te verbieden.
Weerbaarheid
Dit zijn ongelukkige voorbeelden van gebrekkig inzicht in verdraagzaamheid en godsdienstvrijheid. Maar het is gelukkig niet symptomatisch voor de omgang hiermee in Nederland. Ik kom nog even terug op de verontrustende ontwikkelingen in de wereld. Klimaatverandering, geopolitieke dreigingen en toenemende kwetsbaarheid van digitale systemen hebben in korte tijd het woord weerbaarheid tot modewoord gemaakt. Iedere Nederlander kreeg een brochure, waarin opgeroepen werd om je voor te bereiden op crisis- en noodsituaties, waarin vitale voorzieningen voor enige tijd kunnen wegvallen: elektriciteit, gas, water, logistiek, internetverbindingen, noem maar op.
Als samenleving moeten we weerbaar zijn. Burgers wordt gevraagd om een basisvoorraad aan te leggen van voedsel, water en noodverlichting. De overheid kijkt naar een net van noodsteunpunten, waardoor toch informatie kan worden doorgegeven als het nodig is. En in diverse publicaties en onderzoeken wordt gesteld dat het van belang is dat mensen ook geestelijk weerbaar zijn en naar elkaar omzien. Laten dat nu twee zaken zijn waar de kerk al eeuwen mee bezig is. Kerken kunnen fysiek plekken zijn waar mensen elkaar ook in dit soort situaties kunnen ontmoeten en helpen. In kerken worden mensen geoefend om geloof, vertrouwen, hoop en liefde te behouden, ook en juist in moeilijke omstandigheden. Het grote en goede verhaal van Jezus helpt ons wezenlijk verder. Al gaat de storm tekeer en slaat de angst ons om het hart, uiteindelijk kun je je hand leggen in die van onze Heer. Dat schept een ander perspectief. En ook het omzien naar de naaste die hulp en aandacht nodig heeft hoort tot de corebusiness van de kerk.
Het is de moeite waard om als kerk na te denken over de wenselijkheid en mogelijkheid iets te kunnen betekenen voor kerkleden en buurtgenoten in perioden van grote dreiging en wegvallen van vele vanzelfsprekendheden. Het is wel goed om ook na te denken wat je in de praktijk waar kunt maken. Want het valt niet mee om op zulke momenten met vrijwilligers zaken aan te bieden. Je moet jezelf niet overschatten, maar je kunt je wel nuchter en in vertrouwen voorbereiden en doen wat nodig is en daar van tevoren goed over nadenken.
Ondertussen bereiden alle Nederlandse gemeenten zich nu voor op de voortgang van vitale processen, herstel van basisfuncties, en het stimuleren van zelfredzaamheid en maatschappelijke initiatieven daarvoor. Wanneer kerken aangeven daarin iets te kunnen en willen betekenen, zal dat vaak worden verwelkomd. En als dat niet zo is: niets let de kerken om hun eigen verantwoordelijkheid te nemen. Op zijn minst door rustig door te gaan met haar eigen werk in een onrustige wereld.
J. Wienen is burgemeester van Haarlem en redactielid van Kontekstueel.
Mailadres:
- Raadplegingen: 62
