Terug naar hoofdinhoud

nr3 • 2026 • Ouderen doen ertoe

40e jaargang nr.  3 (mei 2026)
thema: De (op)gave van het ouder worden. Ouderen in de kerk

Fré van Roest
Ouderen doen ertoe

Vormen ouderen een vergeten generatie? Hebben senioren nog iets te bieden? Wanneer ouderen ‘het goud’ van de gemeente zijn, kunnen wij dan hun kennis, kunde, ervaring en wijsheid vergulden? AOW-gerechtigden horen ook bij het lichaam van Christus, soms minder vitaal, maar toch. Juist zij, ouderen doen ertoe.
Negen jaar ben ik predikant voor ouderen geweest in drie wijken van de Protestantse Gemeente Zeist. In een veelomvattende taak ontmoette ik velen uit deze doelgroep in allerlei omstandigheden. Ik hoorde hun verhalen, ontdekte hun vragen, trof onverwerkte trauma’s, ervoer iets van hun eenzaamheid. Soms werd ik verrast door vitaliteit in broosheid, soms bespeurde ik hun dorheid door isolement. De een hield verbazingwekkend een groot netwerk in stand, de ander leek uitgeblust en had maar een enkel contact. Bij een uitvaart wordt veel zichtbaar en hoorbaar. Een volle aula zegt niet alles. Niettemin blijken ouderen een inspirerende doelgroep te zijn. In ieder geval voor mij.
Omdat ik zelf ook tot de doelgroep ben gaan behoren (1950) raken hun vragen, zorgen, pijn en dergelijke ook mij en word ik ook bemoedigd wanneer hoop, moed en vreugde in een ontmoeting doorbreken. Het brengt mij tot bezinning en prikkelt mij in mijn werk. Nog steeds ben ik werkzaam onder ouderen. Optrekken met leeftijdgenoten is een ontdekkingstocht voor mij en hopelijk ook voor de ander. Ik schrijf dit vlak voor Pasen. Denkend aan de Emmaüsgangers: hoe verassend was hun ontmoeting met de opgestane Christus. Als dat gebeurt wanneer je met elkaar oploopt…
Verbinding is iets waar in onze tijd veel nadruk op wordt gelegd. Terecht. In de kring van gelovigen zal dit zeer moeten aanspreken. Is dit niet eigen aan de gemeente van Christus en heeft dit niet alles te maken met een levend geloof? In een tijd van ‘ieder voor zich’ en een alles verwoestend individualisme is verbinding meer dan een toverwoord. Het is niet goed dat de mens alleen is. De jongere kan niet zonder ouders, ouderen kunnen niet zonder generaties onder hen.

Omega
Gaandeweg mijn werk in Zeist is ‘Omega voor ouderen’ ontstaan. Een cursus bestaande uit lessen. Vergelijkbaar met het format van de Alphacursus bestaat Omega uit een serie ontmoetingen waarin vragen van ouderen centraal staan. Tijdens een samenkomst wordt een onderwerp ingeleid in de vorm van een presentatie. Ingebed in een kleine viering, bestaande uit gebed, bijbellezing, zingen en uiteraard uitleg, worden de deelnemers meegenomen in het onderwerp van dat moment. Een cursus kan bestaan uit zes onderwerpen, gekozen uit een totaal van meer dan twintig (zie het boek). Het is ook mogelijk elke vraag als een ‘special’ aan de doelgroep aan te bieden. Elke serie kan toegespitst worden op de specifieke doelgroep die zich aanmeldt. Door de flexibiliteit van het materiaal kan aansluiting gevonden worden bij meer of minder kerkelijk meelevenden. Mijn ervaring is dat bijna elke cursus – in Zeist heb ik er zes geleid – ook missionair was. Dit betekent dat je voortdurend attent moet zijn op wie de deelnemers zijn, afzonderlijk en samen.
In 2024 is ‘Omega voor ouderen’ en mijn website, die door meer dan vijftig gemeenten geraadpleegd werd, overgenomen door de IZB (Amersfoort/Zeist). Momenteel wordt Omega verder geïmplementeerd in het totale aanbod van IZB-activiteiten. Eline de Boo verwerkte mijn materiaal tot het boek Omega. In gesprek over het leven, ouder worden, geloof en eeuwigheid (Plateau, Amersfoort).

Waarnemingen
Gaandeweg vallen dingen op. Vragen worden concreet. Ouderen dragen veel levenswijsheid met zich mee, maar ook onverwerkte ervaringen. Er was geen slachtofferhulp na de februariramp van 1953. Drama’s in huwelijken bleven verborgen omdat men door moest en financieel afhankelijk was. In geloofszaken waren de kaders helder en zo behoorde men te geloven. De generatie die nu de oudste is, is gerijpt, door schade en schande wijs geworden. De eenentwintigste eeuw is echter ook complex: deze tijd stelt nieuwe vragen en kent ongekende uitdagingen. Ouderen moeten zich hiertoe verhouden. Zij ontdekken dat ervaringen van vroeger, zekerheden van toen, niet een op een te vertalen zijn naar de twintiger jaren van deze eeuw. Er gebeurde en gebeurt veel: 9/11, COVID, oorlogen, AI, LHBTI, euthanasiewetgeving, enzovoort hebben alles grondig veranderd. Dit gaat niet buiten ouderen om.
Bovenstaande betekent dat naast de altijd weer terugkerende vragen op het terrein van het geloof onze tijd eigentijdse vragen stelt op allerlei gebied. Hoe kan ik de relatie met kinderen en kleinkinderen goed houden? Wat moet ik zeggen, als mijn kleinzoon zegt ‘anders-geaard’ te zijn? Bekenden hebben gekozen voor euthanasie en crematie, hoe ga ik er mee om? Het zijn mogelijk niet mijn eigen vragen, maar van lieverlee stellen zij ook mij zulke vragen. Wat vind ik er eigenlijk zelf van? Meer dan ooit is er heel veel in beweging en dat gaat niet aan ouderen voorbij. Wie spreekt daar met hen over en welke hulp kan de gemeente bieden?

Verwarring
Omega is doorontwikkeld in de coronatijd. Een tijd van vertraging, vereenzaming, ontreddering en verwarring. De periode was ingrijpend voor de meest kwetsbare ouderen. Een wake-upcall voor allen die verantwoordelijkheden droegen. Verwarring is er ook door de vele vormen van dementie, een toenemende dreiging en realiteit in het leven van zeventigplussers. De bovengeschetste wereldwijde ontwikkelingen brengen veel in beweging. Het geeft verwarrende onrust. Het gevoel van zekerheid, veiligheid en geborgenheid staat onder druk. Kwetsbare ouderen ervaren dit des te meer.
Hoog in de bergen voltrekt zich een drama. Het klimaat verandert. De Bijbel spreekt over ‘een farao die Jozef niet gekend heeft’. Kennis van Bijbel en geloof is afgekalfd. De jarenlange secularisatie heeft veel kostbaarheden en zekerheden doen wegsmelten. Opvallend is dat jongeren wakker lijken te worden en op zoek gaan naar houvast. Ouderen kennen Jozef nog, de God van Jozef, die in zijn voorzienigheid zorgde. Velen geloofden dat en leefden eruit. Gletsjers die gesmolten zijn, komen voorlopig niet terug. Daarom: vertellen wie Jozef was, wie Jezus is?

Pastoraat is omzien naar elkaar
Omzien naar elkaar is een kostbare zaak en kost veel tijd. Door de veelheid van taken binnen een gemeente is er doorgaans minder tijd voor pastorale zorg. De groep ouderen is in de meeste gemeenten relatief groot. Het is niet meer vanzelfsprekend dat een voorganger aan alle herderlijke taken toekomt. Pastoraat aan de oudste generatie is, laten we maar eerlijk zijn, ook niet erg ‘hip’. Gelukkig zijn er pastorale werkers en ouderlingen met een bijzondere opdracht die dit prachtige werk met grote inzet doen. Ik meen echter dat aandacht voor en bezinning op de inhoud van het ouderenpastoraat meer dan ooit nodig is, juist ook met het oog op de bovengenoemde eigentijdse vragen. Deze pastorale zorg vraagt om herijking, toetsing, begeleiding en beleid. Te vaak stuurde ik en sturen wij verantwoordelijken zomaar de hei op om de kudde te weiden. Toerusting en evaluatie zijn een must voor een goed functionerende zielzorg. Dit laatste woord drukt iets uit. In de laatste levensfase gaat het ergens over, het zijn beslissende en soms laatste gesprekken, rustgevend, bemoedigend en heilzaam bij het naderen van de dood. Deze zorg is veelvormig, veelzijdig en veeleisend. Ontmoetingen, middagen, kerkdiensten en allerlei verbanden binnen een gemeente kunnen aan deze zorg meewerken en een steentje eraan bijdragen. Elk gemeentelid is in het ambt van de gelovigen medeverantwoordelijk.

Doelen in het pastoraat
Wanneer verbinding in onze tijd op allerlei manieren aan de orde gesteld wordt, geldt dat, zoals gezegd, in het bijzonder voor de gemeente van Christus. Zijn lichaam is een verband, een verbond, een organisme, innerlijk verweven en geregeerd vanuit het Hoofd. Alle vormen van pastoraat hebben als doel om tot verbinding te brengen, met God de Vader, door de Heilige Geest en in Christus, en met elkaar. Omega-ontmoetingen, bijbelkringen, pastorale gesprekken en alle andere contacten en samenkomsten binnen de gemeente willen relaties leggen, versterken en vruchtbaar maken. De volgende doelen houd ik daarbij in het oog: ontmoeting (1), gezelligheid (2), intimiteit en vertrouwelijkheid (3), verhalen vertellen en een luisterend oor bieden (4), inleiden en op weg helpen (5), geloofsversterking (6), weerbaarheid (7) en bemoediging (8).
*  Ontmoeting (1) is belangrijk. Elke Omega-bijeenkomst kan bestaan uit informatie, viering, gesprek en een afsluitende lunch of maaltijd. Voor en tijdens deze momenten is er interactie en de mogelijkheid om anderen te leren kennen. Door een cursus is dat niet meer vluchtig, maar terugkerend en dan ook hopelijk blijvend.
*  Gezelligheid (2) lijkt een open deur. Was het dat maar. Mensen fleuren op door een bloemetje en iets lekkers bij de koffie. De aankleding van de zaal en de hele ontvangst dient een warm welkom te zijn. Het mag en moet gewoon gezellig zijn. De bridgeclub en de carnavalsviering weten er raad mee. Bingomiddagen scoren veel beter dan bijbelkringen.
*  Intimiteit en vertrouwelijkheid (3): ouderen snakken naar contact. Zij hebben behoefte aan mensen aan wie zij hun verhalen kunnen toevertrouwen en met wie zij zorgen kunnen delen. Vriendschap, trouw, innige verbondenheid worden helaas vaak gemist. Van hart tot hart je vragen en zorgen delen is iets waar velen sterk naar verlangen.
*  Gevolg van het voorgaande is dat mensen spontaan hun verhalen (4) gaan vertellen. Hun levensverhaal, een hoogtepunt, een dieptepunt. De pijnmomenten en iets van het verlies, de tranen en het gemis. Een ervaring die traumatisch (b)lijkt. Ineens is het verhaal eruit. Men heeft het nog nooit verteld, maar nu het gezegd is, lucht het op. Ineens kijk je naar die ander met andere ogen, meer begrip en dieper meeleven.
*  Omega is er niet om op alle vragen afdoende antwoorden te vinden. Wel is het de bedoeling om vragen te verhelderen en te helpen (5) bij het vinden van een oplossing. Dit kan eenvoudig zijn en kort, maar ook een langere weg in persoonlijk pastoraat. Deskundigen inschakelen is desgewenst van het grootste belang.
*  Vele ouderen kunnen hun geloof niet met anderen delen of zijn niet gewend om dat te doen. Voor de versterking van hun geloof (6) kunnen gesprekken en persoonlijke gebeden belangrijk zijn. Er is veel achterstallig onderhoud op het terrein van geloven. Herkenning van vragen, delen van een worsteling en vertroosting door uitkomst kunnen voor een de ander een eyeopener zijn.
*  Menig oudere vertrouwt mij toe: ‘dan houd ik maar mijn mond’. Bescheidenheid en vrees om te blunderen, angst om overtroefd te worden of ouderwets te zijn doet soms mensen in zijn of haar schulp kruipen. Goede pastorale gesprekken maken hen weerbaar (7).
*  Alle doelen hierboven zijn gericht op bemoediging (8). Geloof en vrees gaan samen. Geloof is een onrustig ding, zei Luther. In verbindende ontmoetingen gebeurt iets positiefs, waardoor betrokkenen met goede moed hun weg kunnen vervolgen. De een geeft de ander het gevoel dat men er niet alleen voor staat. Een luisterend oor en oog beuren op.

Praktisch
Tijdens de ontwikkeling van Omega ontstonden er ook vormen van gemeentezijn waarbij er interactie ontstond tussen generaties. Zo is er voor de jongeren die een tussenjaar doen aan de Wittenberg in Zeist, een christelijke leefgemeenschap, een ‘experience-day’ om kennis te maken met allerlei soorten van sociaal, kinder- en ouderenwerk, met het oog op een eventuele vervolgstudie en beroepskeuze. Eén dag is gereserveerd voor een ontmoeting met ouderen en een interactief programma om te komen tot een gesprek over levenservaring en geloof. Een intensieve ervaring tussen generaties, die in de praktijk verrassend vruchtbaar bleek. Voor oud en jong is een dergelijke samenkomst een ontdekkingstocht gebleken met blijvende goede en levensbepalende herinneringen.
Verder zijn in de loop van de jaren in Zeist ‘verticale’ bijbelkringen in het leven geroepen. Niet een kring voor gelijkgezinden, leeftijdgenoten of met een bepaald thema dat mensen bindt. Wel kringen met deelnemers uit drie generaties: twintigers, vijftigers en zeventigers. De Bijbel centraal, maar samen de studie oppakken vanuit verschillende leeftijden, leefwerelden en ervaringsvelden. Rijp en groen bij elkaar, maar wie is rijp en wie is groen? Wat blijkt is dat de beeldvorming over en weer voortdurend bijgesteld moet worden. Vruchtbare ontmoetingen, gemeenteopbouw versterkend en vooral verbindend.
Er zijn meer initiatieven die generaties overstijgen. Als jongere vrijwilliger zijn in een dienst in een zorginstelling. Aanstaande belijdeniscatechisanten die de opdracht krijgen om een contact te leggen met ouderen en met hen in gesprek te gaan over levensvragen en geloof. Dit is niet allemaal te organiseren, maar het dient te behoren tot het DNA van de gemeente. Het is eigen aan de christelijke gemeente dat wij de verbinding zoeken.

Tot slot
Toen ik met emeritaat ging, probeerde ik te voorkomen dat ik ouderenpastor werd. Dat is me niet gelukt. De laatste tien jaar zijn voor mij zeer inspirerend geweest. Omgaan met ouderen? Daar word je een ander mens van. En daar gaat het om. Geheel anders.

F. van Roest verleent pastorale bijstand in de hervormde wijkgemeente Oude Kerk te Huizen.
Mailadres: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

  • Raadplegingen: 14