nr3 • 2026 • Schakels in de levensketting
40e jaargang nr. 3 (mei 2026)
thema: De (op)gave van het ouder worden. Ouderen in de kerk
Bas Plaisier
Schakels in de levensketting
De rol van ouderen in Indonesische kerken
Het is een open deur om te stellen dat onze wijze van omgaan met ouderdom niet de standaard in de wereld is. De plaats die wij reserveren voor ouderen en hoe wij van hun ervaring en kennis gebruik maken, verschilt sterk met die van Aziaten of Afrikanen. In dit artikel wijs ik op een aantal significante verschillen met Indonesiërs en vraag ik me af wat wij van hen – ook binnen ons kerkelijk leven – kunnen leren.
Toen wij jaren geleden met ons gezin in Torajaland in Indonesië woonden, viel het ons op hoe anders Toraja’s naar kinderen kijken. Ook onze kinderen voelden zich vanaf het eerste moment veilig en opgenomen in een hartelijke en beschermende gemeenschap van alle generaties. De eerste maanden na onze terugkeer Nederland waren echter voor onze kinderen soms een koude douche. Zij voelden zich niet meer vanzelfsprekend geaccepteerd in een beschermende omgeving en vroegen zich af waarom de mensen zo gauw boos werden. Ze misten de Torajagemeenschap waarin zij zich opgenomen en veilig voelden. Denkend aan de plaats van ouderen in een niet-Westerse samenleving, realiseer ik me dat je over de ouderen iets vergelijkbaars kunt zeggen. Zij worden er tot op zekere hoogte gekoesterd als het spirituele kapitaal van samenleving en kerk. In de context van verleden en toekomst worden zij gezien als waardevolle schakels in de ketting van de generaties. Dat verschilt van wat in onze Westerse samenleving het geval is. Vaak wordt naar hen gekeken door de bril van economische waarden of zorglasten. Woorden als vergrijzing en economische last hebben hun weerslag op het gevoel en ervaring van ouderen.
De keten van het leven
Het valt op dat de aantrekkelijkheid en toekomstbestendigheid van een kerkelijke gemeenschap vaak negatief wordt afgemeten aan de hand van een ‘grijze-hoofdenquotum’. Bij veel ouderen in de kerk wordt vaak gesteld dat de kerk dus een gemeenschap van een voorbije tijd is. De toekomst en levensvatbaarheid van het kerkelijk leven wordt afgelezen aan de hand van het aantal kinderen en jongeren dat nog (sic!) in de kerk zit. ‘Grijs’ betekent ‘geen toekomst en nabij de verdwijning’. Het laat zich raden wat voor invloed dit op ouderen heeft. Overigens werd er over de kerk in de Sovjet-Unie ook zo gesproken: omdat daar alleen nog baboesjki (oude vrouwen) in de kerk zaten, moest de kerk wel ‘op sterven na dood’ zijn. Het wonderlijke was echter dat dit meer dan vijftig jaar lang zo gezegd werd. Zo oud konden die oude vrouwen toch echt niet worden. Kennelijk zat er een verborgen kracht onder die grijze haren, waarbij de baboesjki in de families de geloofstraditie doorgaven aan de kinderen en kleinkinderen. Deze schakels in de keten van de generaties bleken van onschatbare waarde.
Kijk je naar Indonesische gemeenschappen en kerken, dan valt de hechte relatie tussen de generaties op. De ouderen nemen een specifieke – vanzelfsprekende en waardevolle – plaats in het kerkelijk leven in. In de Torajakerk, die meer dan honderd jaar geleden ontstaan is uit het zendingswerk van de GZB, zie je dit overduidelijk. Op dit moment is ongeveer 80-90% van de Toraja’s christen, terwijl al hun voorouders in vroeger tijd de voorouderreligie aanhingen. En ouderdom is voor Indonesiërs niet alleen een biologische fase in het leven. Oud zijn wijst ook op een bijzondere waarde op sociaal, cultureel en vooral spiritueel vlak. Ouderen vertegenwoordigen op een of andere manier het verleden, staan het dichtst bij de voorouders, terwijl zij ook staan op de drempel van het toekomstig leven. Juist daarom hebben zij een respectvolle en volwaardige plek in de samenleving en kerk. Hun specifieke ervaring en kennis is belangrijk. Zij worden gezien als ‘dragers van wijsheid’, als mensen die God hebben ontmoet en levende schakels zijn met voorouders en het voorgeslacht. En die relatie met het voorgeslacht is er van groot belang. In de familie wordt de verbondenheid met elkaar beleefd en gevierd. Het is een dragende kracht in het leven. Wanneer Toraja’s elkaar ontmoeten, zoeken zij al snel naar eventuele familieconnecties. Het is niet zo moeilijk om in het web van de verschillende Torajafamilies een gemeenschappelijk familielid te vinden om je daardoor veilig en verbonden te kunnen voelen. En dat beperkt zich niet slechts tot de levenden.
Een Toraja staat nooit alleen. Dat wordt ook duidelijk in de naamgeving. Bij de geboorte krijgt een kind door zijn of haar naam al een plaats in de brede gemeenschap. Bij de geboorte van hun eerste kind krijgen ouders zelf ook een andere ‘officieuze’ naam. Wordt het kind Agus genoemd, dan worden de ouders voortaan aangesproken als papa en mama Agus. Dat voorrecht krijgen ook de grootouders: ook zij krijgen de naam van hun eerste kleinkind: nenek (opa en oma) Agus. Overigens waren die onderlinge vernoemingen ook in het Zuid-Hollandse dorp waar ik geboren ben, in de jaren veertig en vijftig nog in zwang: ik werd vaak ‘Bas van Floortje en Huig’ genoemd en had daarmee een plek binnen die familie en in het dorp. Het heeft iets kostbaars als je naam verbonden wordt met het voorgeslacht en met je Heer. Ook in de christelijke traditie is die een waardevol geschenk dat gevierd wordt bij de doop.
Samen in de naam van Jezus
Die familiaire gemeenschappelijkheid is op velerlei wijze te zien in deze volkskerkachtige setting. Zo is het kerkelijke oogstfeest een familiegebeuren, waarin iedereen van groot tot klein een plek heeft. Kinder- en ouderenkoren en dansgroepen treden op. Zo gaat het ook bij doopdiensten waar jong en oud een rol heeft en met elkaar het voedsel gedeeld en genuttigd wordt. Ouderen horen net zo vanzelfsprekend tot de gemeente als de kinderen. De ouderen hebben daarin een andere positie: zij worden gezien de dragers van de gemeenschap en van Gods zegen. Hun gebeden worden als krachtig ervaren omdat zij getuigen van een lange omgang met God. Zij laten in hun leven Gods zegen zien als toonbeelden van de trouw van God die een weg met de familie en de gemeenschap gaat. Toen ik vorig jaar met een delegatie van de GZB een begrafenis van een oude emeritus predikant bijwoonde, ontroerde het me dat alleen een kinder- en jeugdkoor zong bij de rouwdienst. Zij ervoeren het heengaan van hun oude predikant als het wegvallen van een naaste familielid. Het liet zien dat leeftijdsgroepen goed samen kunnen gaan. Niet omdat het verplicht is, maar omdat het voor hen vanzelfsprekend is. Zo maakten we in China in een kerk een ‘ouderenzondag’ mee als een variant op de Moeder- en Vaderdagen. Na het gebed voor hen, werden de ouderen in de bloemen gezet en bedankt voor hun rol in de gemeente. En ook toen speelden kinderen en jongeren een belangrijke rol.
Zorg voor en participatie van ouderen
Nadat grootouders of oudere familieleden soms jarenlang voor de kinderen gezorgd hebben, zorgen jongere familieleden later voor de ouderen als die niet meer voor zichzelf kunnen zorgen. Bejaardenhuizen zijn er maar heel sporadisch. Mantelzorg is de regel. Vaak wonen ouders bij de kinderen of ontfermt zich een kind of kleinkind over hen, door in te trekken in het huis van hun nenek. Het laat zich raden dat dit voor een familie een grote last kan zijn. Het leidt soms tot zorgwekkende situaties en, in onze ogen, gebrekkige verzorging. Maar het is een vorm van vanzelfsprekende verantwoordelijkheid.
Verder is ook de participatie van oudere mensen en openheid voor hun inbreng in het kerkelijk leven iets volstrekt vanzelfsprekend. Werd in de voorchristelijke tijd de achting voor de ouderen en hun gewoonten als een religieuze plicht gezien, in de huidige tijd heeft zich dit ontwikkeld als een christelijke levensstijl. Ouderen zijn geen last of belemmering voor de ontwikkeling van de gemeente, integendeel. Er wordt vaak naar hun levenservaring en wijsheid gevraagd. In Toraja voelde ik het dan ook als een voorrecht om de belijdenis van de ‘kerk als gemeenschap der heiligen’ voor mijn ogen te zien: tijdens feesten en vieringen, in het geregeld samengaan van de leeftijdsgroepen, in wederzijdse erkenning en waardering, waarin ook de ‘voorouders’ delen. Niets voor niets komt er de laatste decennia steeds meer aandacht voor het werk van predikanten en zendelingen die vanaf de oorsprong van deze kerk dienstbaar zijn geweest. De kerk is gebouwd op het bloed der martelaren. Ook de jongeren ervaren dit. Het mag opvallend genoemd worden dat het grote gebouw van de kerkelijke jeugdbeweging in Rantepao de naam ‘A.A. van de Loosdrecht-gebouw’ draagt. Zo kunnen ouderen geëerd worden om hun bijzondere plek in de keten van de generaties en soms gezien worden als ‘pijlers van de kerk’. Mijn indruk is dat zij zich hierop niet laten voorstaan en de traditie gebruiken om vernieuwingen tegen te houden. Misschien is dit een typisch kenmerk van de Toraja cultuur. De kerk is opvallend actief op de social media. Bijna dagelijks zijn er reels te zien met berichten voor jong en oud en vertelt de voorzitter van de kerk op Instagram en Facebook over zijn ontmoetingen. Veel wordt er gedaan aan gemeenschapsvorming. Zo wordt de inzegening van predikanten rechtstreeks uitgezonden (soms zelfs via Starlink).
Rol van advies en heroverweging
Opvallend is dat in veel Indonesische kerken ruimte gemaakt is voor de inbreng en ervaring van oudere gemeenteleden, voormalige leiders of theologen. Ze zijn benoemd in een Dewan Penasehat (raad van advies) of Majelis Pertimbangan (vergadering van overweging) en hebben de taak om te adviseren bij belangrijke besluiten of behulpzaam te zijn bij conflicten. Het is een mengvorm van de traditionele Indonesische musyawarah (gezamenlijk beraad) met de gereformeerd-protestantse kerkstructuur. Waar in Nederland bij dit soort adviesorganen de nadruk ligt op deskundigheid, ligt dit in Indonesië bij bestuurlijke ervaring en senioriteit. In de ontwikkeling van Westerse kerken is deze enigszins informele bijstand verschoven naar officiële raadgeving. In de formele bestuursstructuren is deze vroegere inbreng van ouderen afgenomen en die van experts en professionals toegenomen. Mijn indruk is dat verbondenheid tussen de verschillende leeftijdsgroepen en generaties binnen Indonesische kerken veel organischer is. Daarbij is in ons kerksysteem advisering veel meer geformaliseerd, terwijl we er dringend behoefte is om elkaar te ontmoeten, stimuleren, corrigeren en spiritueel op te bouwen. Maar dan moet er wel meer geïnvesteerd worden in de participatie van ouderen binnen het gehele kerkelijk leven. In de Indonesische kerken zie ik een model van besturen en omgaan met elkaar, waaraan in onze tijd wellicht meer behoefte is dan we ons realiseren.
Dr. B. Plaisier is emeritus predikant in de Protestantse Kerk in Nederland, waarvan hij ook scriba was, en is uitgezonden geweest naar Indonesië en China (Hongkong).
Mailadres:
- Raadplegingen: 14
