Terug naar hoofdinhoud

nr3 • 2026 • Menswaardig oud worden

40e jaargang nr.  3 (mei 2026)
thema: De (op)gave van het ouder worden. Ouderen in de kerk

Alfred Teeuw
Menswaardig oud worden

Bij mijn eerste ervaringen in het verpleeghuis moest ik wennen aan de geur van bepaalde afdelingen. De collega-arts die me rondleidde wees op een demente bewoner die zelden naar het toilet ging, maar meestal een plantenbak of kamerhoek gebruikte. En dan te bedenken dat hij in zijn goede jaren eigenaar was van een groot bedrijf. Ontluisterend. Wat kan een mens aftakelen. Over waardigheid gesproken.
In dit artikel wil ik stil staan bij dit thema, in het bijzonder bij kwetsbare en hulpbehoevende ouderen. Welke betekenis heeft in die fase menswaardigheid? Het begrip menswaardig laat zich niet gemakkelijk definiëren. Meestal wordt het omschreven als ‘het besef dat ieder mens intrinsieke waarde heeft’. Dus vanwege ons menszijn zijn we waardevol. Blijkbaar spelen handicap en beperking daarbij een ondergeschikte rol. Maar juist bij dit laatste wringt de schoen. Ga maar eens kijken in een zorginstelling voor demente ouderen.

Samen eten
Enkele jaren geleden, na een grondige verbouwing, speelde de discussie dat de verzorging gelijktijdig met de bewoners zou eten. In veel instellingen is het namelijk de gewoonte dat de zorgmedewerkers op een later tijdstip apart eten. Ze kunnen dan pauzeren, hun smartphone gebruiken en even niet aan het werk denken. Maar, zo is de idee achter gelijktijdig eten, het met elkaar eten stimuleert de bewoners tot eten. Kort gezegd, zien eten doet eten. De praktijk bewijst het gunstige effect op de bewoners. Maar sommige bewoners kauwen of slikken zo onsmakelijk, dat het de eetlust bij de verzorgenden ontneemt. Ze halen het kunstgebit uit de mond, rommelen met de vingers in de soep of laten luidruchtig eetgeluiden horen. Terwijl diezelfde man of vrouw in vroeger jaren de kinderen verplichtte om met mes en vork te eten. Deze ontluistering, waarmee de ouderdom soms gepaard gaat, doet blijkbaar afbreuk aan de menselijke waardigheid, terwijl het in de definitie als een intrinsieke waarde wordt omschreven.
Theologisch is de menselijke waardigheid goed te funderen. In Genesis 1 lezen we dat God de mens schiep naar zijn beeld en gelijkenis. Dus ongeacht afkomst, talenten of status zijn mensen gelijkwaardig. Wanneer we vervolgens lezen dat Noach uit de ark komt (Gen. 9) en God de menukeuze uitbreidt met dierenvlees, klinkt het verbod op het bloedvergieten van mensen. Degene die dit gebod overtreedt krijgt zelf een zware straf (vers 6): ‘diens bloed wordt door mensen vergoten’. De menselijke waardigheid wordt hiermee verbonden met beschermwaardigheid en is gefundeerd in de schepping.

Eer
Toch is de menselijke waardigheid meer dan een intrinsieke waarde. Ze is ook afhankelijk van hoe anderen, lees familieleden of verzorgenden, die waardigheid erkennen dan wel waarderen. Ik kwam een mooi fragment tegen in de Kronieken van Narnia, geschreven door C.S. Lewis. Hij vertelt onder andere over de strijd tussen goed en kwaad, waarbij de muis Rippertjiep aan de goede kant staat. Desondanks verliest hij in een hevig gevecht zijn staart. Wanneer hij – na de overwinning – de leeuw Aslan ontmoet, vraagt hij hem zijn staart te herstellen. De grote leeuw vraagt waarom hij zijn staart nodig heeft. ‘Het is niet alleen voor mijn evenwicht’, aldus Rippertjiep, ‘maar ook voor mijn eer’. Dan glimlacht Aslan: ‘Ik heb me afgevraagd of je niet te veel aan je eer en waardigheid denkt.’ Desondanks krijgt de muis zijn staart terug. In dit korte fragment gebruikt Lewis de woorden eer en waardigheid als synoniemen. Dat is herkenbaar. We kennen allemaal de uitdrukkingen ‘dat is mijn eer te na’ of ‘ik heb ook mijn eer’, bijvoorbeeld wanneer we weigeren om excuus aan te bieden. Buigen voor de ander past dan niet bij onze waardigheid.
Hoewel beide woorden elkaar overlappen, zijn er ook verschillen. Bijvoorbeeld: iemand is wel eerwaardig, maar ontvangt die niet. Denk aan de verzuchtingen van God zelf. Hij zorgt goed voor zijn volk, vergeeft hun zonden, zendt richters en andere verlossers, maar het volk weigert Hem te eren. De profeet Maleachi laat God zeggen: ‘Als Ik jullie vader ben, waar is dan je eerbied voor Mij?’ (Mal. 1:6). Terwijl Hij wel waard is de eer te ontvangen. Het kan ook andersom. Qua functie zou iemand (bijvoorbeeld een koning of ambtsdrager) zich waardig moeten gedragen, maar door fout gedrag verliest die persoon zijn eer. Denk aan de teloorgang van prins Andrew in Engeland. Hij heeft prins-onwaardig gehandeld en daardoor zijn waardigheid en eer vergooid. Kortom, waardigheid is intrinsiek verbonden aan ons menszijn, maar dient ook gewaardeerd te worden door anderen.

Decorumverlies
Bij ouderen is de teloorgang van waardigheid meestal een gevolg van veranderend gedrag. In het medische jargon spreken we van decorumverlies. De demente oudere kent de fatsoensregels niet meer en heeft geen idee van wat sociaal geaccepteerd is. Meestal is hersenschade daar de oorzaak van. Als gevolg daarvan maken ze ongepaste opmerkingen, schikken de kleding niet goed wanneer ze van het toilet komen, ontkleden zich op een ongepast moment of maken seksueel getinte opmerkingen richting zusters of medebewoners. Voor familieleden is de acceptatie van dit gedrag heel lastig omdat het niet past bij wie die persoon vroeger was. Ik zie regelmatig tranen bij volwassen kinderen omdat hun demente moeder met een pop in de armen loopt of omdat hun oude vader een andere bewoonster voor zijn vrouw aanziet. Recent was een oude man in onze instelling zeventig jaar getrouwd. Zijn vrouw en kinderen maakten er een gezellig moment van. De man herkende zijn eigen vrouw niet en wilde niet bij het feestje blijven. Wat mooi had moeten zijn werd een moment vol verdriet. Toen ik een van de kleinkinderen sprak, zei ze: ‘Is dit nog menswaardig?’ Vragen rond menswaardigheid zijn zwaarwegender bij ouderen dan wanneer jongeren zich onwaardig gedragen. Een dronken geneeskundestudent, die in een vol café zijn broek laat zakken, herinnert zich de volgende dag niet wat hij heeft gedaan, maar schaamt zich wel voor zijn gedrag wanneer hij de foto’s ziet. Zulke incidenten kunnen invloed hebben op de carrièremogelijkheden, maar roepen geen discussies op over de menselijke waardigheid. Maar bij ouderen, wanneer verbeteringsperspectieven ontbreken, ontstaat wel de vraag of dit bestaan nog menswaardig is.
Wanneer we het bovenstaande samenvatten, zien we het volgende: waardigheid is een gegeven met ons menszijn, verankerd in de schepping; waardigheid komt tot uiting hoe we in het leven staan, in de keuzes die we maken, hoe betrouwbaar we zijn, in fatsoen en onze normen; waardigheid wordt ook bepaald door de waardering door anderen; en dit laatste wordt extra belangrijk wanneer we ouder en kwetsbaarder worden en er geen verbetering te verwachten is.

Praktijk
Hoe gaan we hiermee om in de praktijk? Welke betekenis heeft dan menswaardigheid? Gelukkig is in wetgeving veel vastgelegd hoe we in de zorg met ouderen dienen om te gaan. In het bijzonder de ouderen met een ‘geestesstoornis’ (in veel zorginstellingen betreft dit demente ouderen). Zij kunnen soms gedrag vertonen waarmee ze zichzelf of anderen in gevaar brengen. In die situatie mag tegen de zin van de oudere gehandeld worden, mits de zorgvuldigheidsregels worden nageleefd (beschreven in de Wet Zorg en Dwang). Het meest basaal is een respectvolle benadering. Dat begint al bij de manier van aanspreken. In overleg met familie wordt vastgelegd hoe de oudere aangesproken moet worden. Is dat meneer of mevrouw, gevolgd door de achternaam of, zoals gewoon was in de kinderjaren, bij de voornaam. Ook het stimuleren van inspraak is buitengewoon waardevol. Dat kan heel eenvoudig: ‘Wilt u koffie of thee?’ of ‘Er is een bingomiddag, heeft u zin om mee te gaan?’ Het hebben van een beetje autonomie komt de eigenwaarde ten goede. Het behoeft geen toelichting dat vernedering, verwaarlozing, financiële uitbuiting en het maken van compromitterende foto’s niet door de beugel kan. Respect is het sleutelwoord. De medische, paramedische en verpleegkundige zorg staan in dat kader. Dat er in de praktijk excessen voorkomen is helaas een feit, maar de structuur van de zorg dient juist dat te voorkomen.

Mensonwaardig
Kan een oudere zijn waardigheid volledig verliezen? Oftewel, kan er een moment komen dat het bestaan van de oudere niet meer menswaardig is? Gelukkig zie ik in de praktijk weinig ‘mensonwaardige’ situaties. Hier zit een subjectief element in, dat besef ik, want familieleden nemen de woorden soms gemakkelijk in de mond. Regelmatig merken de kinderen op, wanneer ze naast het sterfbed van een ouder zitten en de onregelmatige ademhaling horen: ‘Vader lijdt verschrikkelijk, dit is mensonwaardig’. Vaak is uitleg voldoende: ‘Deze ademhaling hoort bij de stervensfase en vader merkt daar niets van.’ Desondanks zijn er soms uiterst trieste on ontluisterende situaties. Ik kwam bij een bewoner in de laatste levensfase, die zeer delirant en onrustig was. Medicatie bood weinig soelaas. Ze probeerde uit bed te komen terwijl ze nauwelijks kracht had, lag dan op de grond, trok voortdurend aan haar kleding waardoor ze half ontbloot was en bleef maar roepen en claimen. In zo’n situatie rest er weinig anders dan de betrokkene in slaap te brengen (palliatieve sedatie), waarna de familie opgelucht naast het bed kan zitten tot het levenseinde komt.
Gelet op de eerdere omschrijving van menswaardigheid is het niet mogelijk dat iemand door de bodem heen zakt. Menselijk leven is an sich altijd waardevol. Dat decorumverlies daar afbreuk aan doet en dat gedrag bijna dierlijk kan worden, ontneemt ons niet het menszijn. Dat dit in mindering komt op de waardering door anderen is evident, maar de waardigheid is daarvan – gelukkig – niet geheel afhankelijk. Sterker nog, vanwege de intrinsieke menswaardigheid is menselijk leven beschermwaardig. In de Bijbel lezen we niet dat gehandicapten of zorgbehoeftige ouderen in de woestijn of wildernis achtergelaten werden, iets wat in omliggende culturen wel bekend was. Integendeel, juist het kwetsbare en broze geniet in de bijbelse wetgeving extra bescherming.

Beschermwaardigheid
Omdat in de Bijbel een beschermend hekwerk staat rondom menselijke leven (Gen. 9), is in de christelijke ethiek geprobeerd deze bescherming in morele principes te vangen. Die principes zijn nodig om het (medische) handelen richting te geven en om grenzen te stellen. De discussie ging vaak over de volgende woorden (1) de heiligheid van het leven, (2) eerbied voor het leven, (3) respect voor het leven en (4) de beschermwaardigheid van het leven. Bij alle formuleringen zijn kanttekeningen te plaatsen. Heiligheid en beschermwaardigheid zijn statische begrippen. Ze zeggen iets over het leven an sich en minder over de wijze van bejegening en behandeling. Dat geldt zeker voor het woord heilig. Dit begrip is sterk religieus geladen en heeft als nadeel dat het veraf staat van het hedendaagse taalgebruik. Het heeft mijns inziens daarom geen voorkeur. De woorden eerbied en respect zijn daarentegen relationele woorden en wijzen wel op de waardering door anderen. Respect is echter vrijblijvend; ik kan ergens respect voor hebben zonder die mening over te nemen. Eerbied geeft meer richting, maar ook dat begrip heeft (net als heilig) de laatste decennia steeds meer een religieuze kleur gekregen. Dat is voor de werkvloer evenmin wenselijk. Persoonlijk geef ik daarom de meeste voorkeur aan de beschermwaardigheid van het leven. Dit beginsel impliceert een hoge waarde van het leven en wijst handelingen af waarbij de dood wordt beoogd of bewerkt.

Biologisch en biografisch
Daarmee zijn niet alle problemen opgelost. Juist omdat er zulke trieste en mensonwaardige situaties voorkomen zijn er binnen de ethiek ook pogingen ondernomen om grenzen te stellen aan menselijk leven. In die gevallen zou de arts, wanneer het leven niet meer als menselijk aangemerkt kan worden, mogen terugtreden met behandelen of mag het leven beëindigd worden. Derhalve wordt onderscheid gemaakt tussen biologisch en biografisch leven. Biologisch leven beperkt zich tot de meest basale hersenfuncties, zoals de constante ademhaling en de hartslag. De patiënt leeft en daar is alles mee gezegd. Het meest duidelijke voorbeeld is de patiënt in langdurig coma. Biografisch leven is datgene wat het biologische overstijgt. De praktijk laat echter zien dat de huidige discussies rond levensbeëindiging niet lopen langs de grens van biologisch versus biografisch leven, maar daar waar biografisch leven niet meer menswaardig is. Ik zie daarom geen meerwaarde voor dit onderscheid.
Persoonlijk houd ik vast aan de beschermwaardigheid van het menselijke leven, ongeacht handicap of ontluistering. Levensbeëindigend handelen past niet in dit plaatje. Dat betekent allerminst dat er ongelimiteerd doorbehandeld moet worden. Juist het tijdig terugtreden en stoppen met (zinloos) behandelen, waardoor de patiënt de gelegenheid krijgt om te overlijden, draagt bij aan een menswaardig levenseinde. Menswaardigheid geldt dus niet alleen het kwetsbare en geschonden leven van de ouderdom, maar is ook belangrijk in die laatste fase waarin afscheid wordt genomen. Wanneer de geneeskunde kan bijdragen aan een rustig en comfortabel sterfbed, is iets zichtbaar geworden van de beschermwaardigheid van het leven.

Dr. A.A. Teeuw is specialist ouderengeneeskunde en theoloog.
Mailadres: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

  • Raadplegingen: 14