nr4 • 2026 • Kontekstueel toen, contextueel nu
40e jaargang nr. 4 (juli 2026)
thema: De kern van gereformeerd belijden nú. 40 jaar Kontekstueel
Wim Dekker
Kontekstueel toen, contextueel nu
Dankzij mijn AI gestuurde digitale assistent, Copilot genaamd, weet ik dat kontekstueel met een k aan het begin en ks in het midden ‘in moderne Nederlandse corpora extreem zelden voorkomt: vrijwel uitsluitend als naam van het tijdschrift Kontekstueel en nauwelijks (of niet) als bijvoeglijk naamwoord in de betekenis contextueel.’
Dat was in 1985 toen wij de plannen smeedden om tot de oprichting van dit tijdschrift te komen anders. Naast de gangbare spelling bestonden er van 1954-1996 officiële alternatieve spellingen. Kontekstueel met k was in die tijd dus een volledig geaccepteerde alternatieve spelling, maar wel alternatief. Vanaf de jaren zestig van de vorige eeuw duidden verschillende theologische ontwerpen zichzelf aan met de naam ‘contextueel’. Maar altijd met c en x. Hier wilden de oprichters van het blad Kontekstueel niet mee verward worden. Daarom liever de alternatieve spelling. Tegelijk vonden ze die alternatieve spelling ook wel prikkelend. Het ging hen om gereformeerd belijden nú. Dat spoorde dan toch wel met een eigentijdse spelling.
Helaas, wat dit aspect betreft bleek de waarschuwing van de Engelse apologeet G.K. Chesterton houtsnijdend te zijn: ‘Wie met de tijdgeest trouwt, is spoedig weduwe.’ Door de spellingsherziening van 1996 is de spelling ‘kontekstueel’ voorgoed afgeschaft.
Waar het om ging
De keuze voor deze spelling was niet helemaal onomstreden, herinner ik me nog, maar de zaak die we ermee aan wilden duiden was dat wel. Alle oprichters van het blad kenden een gedeeld verlangen: de grote woorden van de traditie – en dat was voor de meesten van ons de gereformeerde traditie in de brede zin van het woord – moesten tot klinken gebracht worden in een nieuwe context.
Over wat die nieuwe context precies inhield bestond nog veel minder theorievorming dan in later tijd ontwikkeld is, maar allen hadden we daar een gevoel bij. In de jaren die aan de oprichting van het blad voorafgingen was een aantal van ons sterk gevormd door hetgeen prof. dr. Cornelis Graafland aan de orde stelde tijdens zijn jaarlijkse nascholingscursussen op Hydepark. Het eerste nummer van het blad opende met een inhoudelijke bijdrage van zijn hand: ‘Op zoek naar een gereformeerde hermeneutiek’. Dat was het thema geweest van de nascholingscursus in 1985.
Wanneer het om mijzelf gaat herinner ik me dat ik na die cursus heel sterk de behoefte voelde aan een blad waarin we over deze vragen door zouden kunnen spreken. Eenmaal per jaar zo’n studieweek was niet voldoende. We zouden ons permanent moeten blijven oefenen, en hoe doe je dat beter dan door dingen op schrift te stellen en elkaar uit te dagen? Het tijdschrift zou een blad moeten zijn waarin plaats was voor stem en tegenstem om zo al doende verder te komen. Voor ons gevoel bestond zo’n tijdschrift niet op dat moment. Er bestonden verschillende bladen die ieder een eigen achterban bedienden, geen geschikte media om schurende vragen te stellen. Het leek in die tijd in de Gereformeerde Bond, waartoe een aantal van ons behoorden, ook steeds moeilijker te worden om een open gesprek te voeren over het Samen op Weg-proces, de poging tot eenwording met de Gereformeerde Kerken in Nederland en later ook met de Evangelisch-Lutherse Kerk. Dit proces werd als een grote bedreiging gezien, waardoor tevens de ruimte om over andere thema’s een open gesprek te voeren steeds verder onder druk kwam te staan.
Ph.J. Hoedemaker
In de eerste jaren werd het blad uitgegeven door het Landelijk Overlegorgaan Ph.J. Hoedemaker, Forum voor Gereformeerde Theologie in de Nederlandse Hervormde Kerk. Binnen die vereniging, die haar wortels had in een beweging van Leidse theologiestudenten, leefde een sterk verlangen om de modaliteitsgrenzen te doorbreken, om elkaar als confessionelen, gereformeerde bonders en evangelisch georiënteerden te ontmoeten en samen tot zegen te zijn in de brede Hervormde (volks)Kerk. In de redactie waren deze stromingen dan ook van meet af aan vertegenwoordigd, terwijl tevens gekeken werd naar verbreding door gelijkgezinden uit de kleinere gereformeerde kerken als medewerker of redactielid aan te trekken.
Een nieuwe modaliteit?
Een enkeling die gevraagd werd als medewerker of redactielid, weigerde mee te doen uit vrees dat Kontekstueel, met alle goede bedoelingen groepoverstijgend bezig te zijn, binnen de kortste keren zelf een nieuwe modaliteit zou worden. Opnieuw een club waarvan je – als je het blad opendeed – al bij voorbaat wist wat erin stond en opnieuw een club, die naar anderen toe iets opriep van het beter te weten. Ik heb daar later regelmatig aan gedacht. Niet omdat ik het idee had dat we regelrecht in deze valkuil terecht waren gekomen, maar wel als signaal om alert te blijven. Terugdenkend vraag ik me af of we in die begintijd voldoende duidelijk hebben kunnen maken wat ons geloofsmatig dreef. Aan de buitenkant viel vooral op dat we het gesprek over omstreden onderwerpen open wilden breken. Daarbij suggereert de naam, alternatief of klassiek gespeld, dat de hedendaagse cultuur een hartig woordje mee mag spreken wanneer het gaat om de uitkomst van het gesprek. Kritiek vanuit behoudende hoek heeft tot op de dag van vandaag hier vooral mee te maken: ‘In de kringen van Kontekstueel geeft men te veel gewicht aan het hedendaagse levensgevoel en aan de hedendaagse cultuur.’ Zo schreef de kroniekschrijver in het Gereformeerd Weekblad (Uitgeverij Bout, Huizen), meteen al na het verschijnen van het eerste nummer: ‘Voorlopig houd ik me nog maar bij het objectieve van het heil Gods in Christus… De tijd is anders, maar de mens in wezen nauwelijks’. Ik denk, dat ook na veertig jaar dergelijke stemmen nog steeds klinken wanneer door anderen gesproken wordt over de noodzaak van contextualiseren.
Patstelling?
Zou deze patstelling te doorbreken zijn? Die vraag heb ik me in de afgelopen veertig jaar heel vaak gesteld. Want degenen die met deze kritiek komen, wilde en wil ik niet kwijt, maar zie ik juist als heel belangrijke gesprekspartners. Zij werpen zich op als de hoeders van het gereformeerde belijden en zijn dat in zekere zin ook. Wanneer wij als ‘kontekstuelen’ het gesprek met hen kwijtraken, raken wij een heel belangrijke voedingsbodem voor gereformeerd belijden nú kwijt. In verband hiermee zie ik ook de aderlating die de Protestantse Kerk in Nederland in 2004 heeft ondergaan door het vertrek van een groot aantal gereformeerde belijders als een groot verlies en is het feit dat tijdens onze jubileumdag iemand spreekt vanuit de Hersteld Hervormde Kerk wat mij betreft meer dan een geste van beleefdheid.
Wanneer ik de vraag stel naar de mogelijkheid de patstelling te doorbreken, zou ik gemakkelijk kunnen zeggen dat een citaat als hierboven uit het Gereformeerd Weekblad getuigt van een schromelijke onderschatting van de uitdagingen waarvoor ons de moderne en postmoderne context stellen. Ik zou ook kunnen zeggen dat een citaat als hierboven eerder een bezweringsformule is om de eigen achterban gerust te stellen dan dat het uitnodigt tot enige vorm van gesprek. Maar liever steek ik de hand in eigen boezem en stel aan mijzelf en aan ons de vraag of wij voldoende hebben kunnen duidelijk maken wat ons geloofsmatig dreef. Hebben wij voldoende duidelijk kunnen maken dat contextualiseren voor ons geen kwestie is van zo nodig bij de tijd willen blijven om voor vol aangezien te worden? Dat het ook geen klus is die wij met elkaar moeten klaren om de kerk in deze tijd overeind te houden? Hebben wij voldoende duidelijk kunnen maken welk geloof ons gaande hield en welk verlangen ons dreef?
De Heilige Geest
‘Ik geloof in de Heilige Geest’, dat is voor mij de kern van onze hele onderneming. We leven na Pinksteren en het indrukwekkende van het werk van de Geest is dat in elke nieuwe context Jezus Christus zelf zich op een nieuwe manier present stelt. Reeds vroeg in de Handelingen der apostelen blijkt dat de apostelen en de gelovigen niets anders te doen hebben dan letten op waar de Geest openingen biedt en mensen in beweging zet in de richting van het rijk van God. Nergens krijg je de indruk dat zij een ingewikkelde klus van contextualiseren hebben geklaard. Intussen deden ze dat vanuit een ander gezichtspunt bekeken natuurlijk wel. Een van de meest sprekende voorbeelden vinden we in Handelingen 15, waar ons verteld wordt van de besluiten die genomen worden op het zogeheten apostelconvent. Er is grote verlegenheid over de vraag aan welke regels de gelovigen uit de volken zich moeten houden. De Geest wijst de weg en de apostelen contextualiseren het tot dan toe op het Joodse volk gerichte geloof waardoor Joden en heidenen zich één weten in de gemeenschap rondom messias Jezus.
Ik geloof in de Heilige Geest, die ons zendt in elke nieuwe tijd, in elke nieuwe context. Het is mij nogal eens opgevallen dat die broeders die hier in Nederland heel terughoudend zijn wanneer het gaat om contextualiseren daar onder andere volken en andere culturen anders mee omgaan. Wanneer ze opmerken dat in Malawi of in welk ander land ook God in mensenharten werkt, zoeken ze naar wegen die begaanbaar zijn binnen die cultuur. Culturen zijn wereldwijd zeer verschillend, maar culturen veranderen ook binnen een en hetzelfde land. De zoektocht waar Graafland over sprak in het eerste artikel dat ooit in ons blad verscheen, had alles te maken met een ingrijpende verschuiving in onze westerse cultuur, die later steeds meer geduid is als de overgang van het modernisme naar het postmodernisme. Vanaf 2000 kwam de term ‘belevingscultuur’ in zwang. Alle problemen die Graafland signaleert in verband met de overdracht van het evangelie hebben sterk te maken met die belevingscultuur. En het meest zit hem daarbij dwars dat ‘positieve jongeren, tot bewust geloof gekomen jongeren, de aansluiting missen met de traditionele gereformeerde prediking’.
Daar zou nog veel over te zeggen zijn, maar het belangrijkste punt is: gaat de Geest soms niet een bocht om, terwijl wij nog onze eigen beproefde tocht aan het vervolgen zijn?
Ik spreek de wens uit, dat Kontekstueel in de komende jaren mag doorgroeien als een beweging, die diep verworteld is in de gereformeerde traditie. Die uitdagend is voor allen die in deze traditie willen staan, alert op waar de kerk in de pas begonnen eeuw toe geroepen is. Hopelijk nooit een soort nieuwe modaliteit iets rechts van het midden, maar een beweging die op zoekt blijft hoe en waar God spreekt en handelt, roept en zendt.
Dr. W. Dekker is emeritus predikant in de Protestantse Kerk in Nederland, een van de oprichters van Kontekstueel en redactielid sinds 1998.
Mailadres:
- Raadplegingen: 73
