Terug naar hoofdinhoud

nr4 • 2026 • Eén ding is nodig

40e jaargang nr.  4 (juli 2026)
thema: De kern van gereformeerd belijden nú. 40 jaar Kontekstueel

Arnold Huijgen
Eén ding is nodig
De kern van gereformeerd belijden nú

Van harte gefeliciteerd met de veertigste verjaardag van het blad Kontekstueel! Met de eigenwijze spelling met twee keer ‘k’ blijft het herkenbaar als een blad dat oorspronkelijk een andere context op het oog had. Toen het eerste nummer verscheen was ik slechts zeven jaar oud, dus heb ik pas onlangs studie gemaakt van de oorspronkelijke inzet.
Als de redactie in het eerste nummer een opsomming geeft van aangelegen vragen, zijn de eerste vijf daarvan opvallend genoeg gerelateerd aan de leer van de kerk: ze draaien om het Samen-op-Wegproces, het apostolaat, de kerk in de samenleving. Ten zesde komt de gereformeerde eredienst aan bod, gevolgd door de vragen 7 en 8, naar de plaats van de vrouw en een gereformeerde hermeneutiek. Met name die laatste vraag bepaalt de rest van het eerste nummer van Kontekstueel, waarin Cornelis Graafland ‘op zoek’ gaat naar een gereformeerde hermeneutiek.
Graafland noteert niet zonder humor dat verlegenheid in het perspectief van de gereformeerde leer het ergste niet is: wie met lege handen komt te staan, begint immers zijn ellende te kennen. Intussen zijn er die geenszins verlegenheid ervaren, maar integendeel de gestelde vragen niet herkennen. Wanneer de hermeneutische sensitiviteit ontbreekt om op de eigen positie, blikrichting en belangen te reflecteren, zijn tal van vragen onherkenbaar en vormen ze zelfs een affront, een regelrechte aanval op het Schriftgezag. Iets dergelijks is ook te proeven in de reactie van ds. C. den Boer op Graaflands inzet. Hij reageert in een volgend nummer van Kontekstueel dat je je niet zo moet laten overrompelen door de vragen van je eigen tijd. Er zijn immers dingen die onder ons volkomen zekerheid hebben. Naar wie die ‘ons’ zijn en naar aard en grond van die zekerheid wordt niet verder gevraagd. Er wordt gewaarschuwd dat een concentratie ook tot een reductie kan worden. Zo levert Den Boer – vermoedelijk ongewild – een treffende illustratie bij Graaflands stelling dat sommigen de vragen van de eigen tijd en de vragen van de hermeneutiek existentieel niet kunnen ontwijken, terwijl anderen zich terugtrekken op een objectiverend en traditioneel lezen van de Schrift, en het gevaar van de hermeneutiek op afstand menen te kunnen houden.
Graafland doet nog wel een slimme en sympathieke poging een stap verder te komen, door te vragen naar de rol van menselijke ervaring, die immers in de traditie van de Nadere Reformatie in de vorm van bevinding cruciaal is. Hij werpt de vraag op wat de ervaringshorizon is en waarschuwt ervoor de hermeneutische cirkel in te krimpen tot de ruimte van de eigen binnenkamer.
Zelf zoekt hij het in de rechtvaardigingsleer als hermeneutisch centrum. Van daaruit bekritiseert hij het objectivisme van de gereformeerde orthodoxie, dat uitloopt in het heersen van de eeuwigheid over de tijd, het causale denken en wat Graafland noemt ‘heilsontologie’, ofwel een wedergeboortetheologie. Intussen is Graafland – en wie zal het hem kwalijk nemen? – duidelijker in wat hij afwijst dan in wat hij wil. Hij blijft ‘op zoek’.
Vandaag staan we voor de uitdaging een nieuwe poging te wagen vooruit te kijken: wat staat er voor de komende veertig jaar op de agenda, en wat valt inhoudelijk over die agenda te zeggen? Wat is de focus voor gereformeerd belijden nú? Laat me beginnen met een schets van de context.

Context
In de samenleving lijkt de grootste secularisatiegolf voorbij. De generatie die en masse afscheid nam van kerk en geloof is inmiddels met pensioen, de generatie erna heeft mogelijk nog wel iets meegekregen, maar generaties daarna hebben geen idee. En daarom kunnen we gerust weer met theologie aankomen. Als Theoloog der Nederlanden doe ik dit jaar mijn best om met mensen in gesprek te raken over hoe zij volhouden wanneer alles hen uit handen geslagen wordt, kortom waar zij hun hoop vandaan halen. Ik doe dat met bijbelverhalen onder de arm, die ik op tafel leg. Ik ontmoet zelden afkeer of dedain. Integendeel. Eén voorbeeld: afgelopen Goede Vrijdag gingen we met een paar genodigden na het beluisteren van de Matthäus-Passion in de prachtige Goudse Sint-Jan nog een glas drinken. Ik had nog geen slok genomen, of een acteur uit Amsterdam kwam op me af: ‘Jij bent dus die theoloog? Hoe zit het met onze schuld?’ Dit was geen plagerij, maar een ernstige vraag: hij wilde het echt weten en dacht dat een theoloog er misschien iets zinnigs over te zeggen had. Dat is echt anders dan veertig jaar geleden.
De keerzijde van deze openheid is dat de meerderheid van de Nederlanders volstrekt geseculariseerd is en enkel met verbazing reageert op het absurd klinkende verhaal over de verlossing van de wereld door een man die tweeduizend jaar geleden werd gekruisigd. Enerzijds ontstaat ruimte om het over onze schuld te hebben en over wat ons mensen overstijgt, maar anderzijds is de wereld van geloof en Schrift voor velen volstrekt ontoegankelijk en zelfs onvoorstelbaar geworden.
Hierbij zeg ik Graafland na: sommigen herkennen deze context en ervaren die tot in hun eigen hart, terwijl dat voor anderen niet geldt. Het is dus niet zo vreemd dat de worsteling van kerken van
gereformeerd belijden rondom de vragen van de positie van vrouwen en homoseksuelen doorgaat. Niemand leest de Schrift contextloos; we nemen allemaal onszelf mee. Helaas vinden sommigen alleen dat al een gevaarlijk statement, omdat men meent dat de eigen positie regelrecht uit de Schrift af te leiden is, in tegenstelling tot andere posities.
Intussen dringt de maatschappelijke spanning tussen de twee idealen van de Franse Revolutie ook steeds dieper binnen in kerk en theologie: de spanning tussen gelijkheid en vrijheid (de broederschap hing er vanaf het begin van de revolutie al een beetje bij). Voor velen geldt gelijkheid als dé hedendaagse geloofsbelijdenis: het non-discriminatiebeginsel van ieders gelijkheid voor de wet (‘gelijke gevallen worden gelijk behandeld’) wordt tot een absolute eis dat wie achtergesteld is, gecompenseerd moet worden: vrouwen, queers en welke minderheid dan ook maar. Slachtofferschap verleent een verheven morele positie en de vraag naar schuld en boete moet voortdurend worden gesteld, in de kerk rondom het slavernijverleden en ook ten aanzien van huidige vormen van onderdrukking. Aan de andere kant krijgt het discours van vrijheid de vorm van opkomen voor je eigen identiteit, zowel persoonlijk als collectief. Wie de vrijheid bedreigt, moet worden afgewezen – voor de een is dat de extreemrechtse politicus, voor de ander de migrant. In beide gevallen is de oplossing het zelfbewust naar buiten treden met de eigen authenticiteit, die gezien en liefst gewaardeerd moet worden.
Wat moet degene die zich gereformeerd belijden nú ten doel heeft gesteld hiermee aan? Zich inhoudelijk terugtrekken op de historische gereformeerde belijdenis, maar wel zelfbewust naar buiten treden, zoals in reformatorische kring gebeurt? Maar is de seculariserende kracht van het heden niet sterker dan het teruggrijpen op de geschiedenis? Of zullen we aansluiten bij het gelijkheidsdiscours en de bevrijdende kracht van het evangelie naar voren brengen, terwijl de schuldigen van de geschiedenis worden ontmaskerd? Maar hoe onderscheidend is de bevrijdende kracht van het evangelie van andere agenda’s, en komt het nog tot toe-eigening van de schuld? Aanklagers zijn er genoeg, maar wie wil dader heten? Of zoeken we nog een andere weg?
Vragen genoeg. U hoort het, we zijn op zoek, en ik hoor Graaflands vertroosting dat verlegenheid het ergste nog niet is. Maar kunnen we een stap verder komen?

Het ene ding
Eerst houd ik even halt bij de vraag naar het ‘ene ding’ dat nodig is. De uitdrukking ‘Eén ding is nodig’ is afkomstig uit Lucas 10:42. Jezus zegt tegen Marta, die Hem vraagt of Hij niet tegen Maria wil zeggen dat ze haar even helpt, dat maar één ding noodzakelijk is, en dat Maria het goede deel gekozen heeft door aan de voeten van Jezus te zitten. Gemakkelijk kan deze tekst in een quiëtistische richting worden uitgelegd en dat maakt de tekst voor velen ook zo irritant. Is niets doen en opgaan in vroomheid altijd beter dan de handen uit de mouwen steken voor een ander? Maar dat is evident niet de bedoeling. Maria’s ene ding staat niet tegenover dienen, tegenover diakonia, maar tegenover het bezorgd zijn over veel dingen. Dit ‘bezorgd zijn’ (merimnao) is bekend uit de gelijkenis van het zaad: sommig zaad wordt verstikt door de ‘zorgvuldigheden’ des levens (Luc. 8:14). Dienen is goed, maar bezorgdheid niet. Niet zonder reden staat deze geschiedenis direct na het verhaal over de barmhartige Samaritaan: we zijn geroepen elkaars naasten te zijn en elkaar te helpen waar mogelijk. Maar niet zo dat we in praktische hulp opgaan zonder focus op Christus’ woorden. Net zo goed gaan we niet op in de woorden van Christus zonder ze te doen, want enkel wie ze hoort én doet, is wijs.
In de samenhang met het verhaal over de Samaritaan blijkt het onderwijs van Christus je niet uit het leven weg te leiden, maar legt het juist het volle leven open. En daar wilde ik naartoe. Wil het gereformeerd belijden nú tot klinken komen, zal het om Christus draaien en tegelijkertijd voluit contextueel zijn. Maar hoe dan?

Christus
Het begint bij de gemeenschap met Christus door de Geest. Zoals de Apeldoornse kerkhistoricus Willem van ’t Spijker voortdurend benadrukte, is de communio cum Christo de kern van Calvijns theologie te noemen. Die eigenheid van zijn theologie stempelt zijn avondmaalsleer, maar is daartoe niet beperkt. Het is de Geest door wie Christus buiten ons wordt tot de Christus in ons: zonder de Geest ligt ‘Christus in zekere zin werkeloos terneer’ (Calvijn, Institutie 3.1.3). Maar zo’n Christus otiosus is eigenlijk niet voorstelbaar. Christus is nooit zonder zijn Geest, en al helemaal niet als Hij mensen bereikt: Christus rechtvaardigt niemand, of Hij heiligt hem ook door zijn Geest.
Als Christus de levende is – en dat is Hij krachtig bewezen te zijn in de opstanding – en als de Geest nog altijd werkt – wat Hij doet, want het is Pinksteren geweest – dan is de vraag waar en hoe Christus door zijn Geest aan het werk is. Deze vraag gaat aan de ene kant tegen het seculiere levensgevoel in, maar legt het anderzijds op een nieuwe manier open. De vraag gaat er tegenin, omdat de Christus praesens niet zomaar waarneembaar of aantoonbaar is. We kunnen gelovig over Christus spreken, maar dat resoneert niet zomaar meer – als het al resoneert in ons eigen hart. Maar aan de andere kant legt de vraag naar de presente, levende Christus het seculiere bestaan ook open. De mens is namelijk niet alleen materie en laat zich in zijn bestaan niet reduceren tot consument of producent.
Dit is iets anders dan nog weer eens roeren in het vermeende religieuze gevoel dat ieder mens eigen zou zijn. Ik denk in dit verband aan Dietrich Bonhoeffer, die op 30 april 1944 schreef dat de vraag die hem onophoudelijk bezighield, was: ‘was das Christentum oder auch wer Christus heute für uns eigentlich ist.’ Bonhoeffer noteert dat het christendom altijd als de beste vorm van religie gepresenteerd kon worden, maar dat die tijd voorbij is. Het substraat van de religie heeft afgedaan. Vandaar dat Bonhoeffer onder religieuze mensen ervoor terugschrikt over God te spreken, omdat dat woord vals klinkt, terwijl hij rustig en haast vanzelfsprekend onder religielozen God ter sprake durft te brengen. Het heeft te maken met het onderscheid tussen God ter sprake brengen aan de randen van het leven (zo de religieuzen) of juist midden in het leven, onder religielozen.

Het geheim bewaren
Wie is Christus vandaag voor ons? Degene die ons aan de grens van ons bestaan tegemoet treedt (die grens ligt volgens Bonhoeffer in het midden van het leven, niet aan de rand). Degene die aanwezig is door zijn Geest en die zich als de levende meldt. Degene die niet evident en aantoonbaar, maar als verborgene bij ons is. Dat geheim vraagt om eerbied, het vraagt erom bewaard en doorgegeven te worden, in het vertrouwen dat de Geest van Pinksteren blijft waaien.
Dat is wel erg kort geformuleerd. Maar wat houdt deze concentratie op de aanwezige Christus als geheim in? Ik schets een paar contouren.
In de eredienst schrik ik als het zo ver komt dat wij God welkom gaan heten in onze samenkomst. Zo expliciet gebeurt het niet altijd, maar de kerkdienst als religieuze samenkomst van ons mensen die geïnspireerd willen worden kan haaks komen te staan op de daadwerkelijke gemeenschap met Christus. Het is niet ons initiatief, de kerkdienst geen demonstratie van ons geloof. We komen niet naar de kerk omdat we zo gelovig zijn, maar omdat we zo ongelovig zijn. Bij de gereformeerde spiritualiteit die van het wachten op God weet, past de verstilling, het leeg worden, de ontvankelijkheid en de schuldbelijdenis. In wat ik waarneem van meer evangelicale vormen van spiritualiteit, zie ik dat de religieuze betrokkenheid van de mens juist extra wordt opgevoerd: onze ervaring, ons geloof, uitgedrukt in liederen van een bepaald emotioneel en herhalend type, draagt het geheel. Persoonlijk heb ik op zulke momenten eerder het gevoel dat ik aan het geloof ontzink, en dat met elke herhaling van de naam Jezus ik verder bij Hem vandaan raak.
Een andere toespitsing. Hermeneutische discussies hebben we nu decennialang gevoerd, en volgens mij ligt het hoogtepunt ervan nu wel achter ons. Er zijn voor nieuwe generaties mogelijkheden genoeg om hermeneutisch probleembewustzijn te leren en voorbij te komen aan te gemakkelijke zekerheden, die te ontmaskeren zijn als projecties van het eigen gelijk. Het komt er nu op aan te verstaan in het licht van Christus. Hermeneutiek is geen set regels of de neerslag van filosofische bezinning op ons verstaan. Het komt aan op het horen van de stem van de Goede Herder: dat we op Hem afgestemd raken. Dat is een voluit geestelijke zaak. Wie dat beperkt tot enkel de Schriftleer, doet aan de opgave tekort: het gaat niet alleen om de interpretatie van een tekst of boek, maar heel ons leven wordt onder kritiek gesteld van de levende Christus.
Een andere locus lijkt mij voor de komende veertig jaar belangrijker dan die van de hermeneutiek of de Schriftleer: de theologische antropologie. Wat betekent het mens te zijn? In biologisch-darwinistisch perspectief lijkt de mens dier te zijn onder de dieren, zij het met een wat excessieve herseninhoud. Waarin onderscheidt de mens zich van de dieren? Waarin onderscheidt de mens zich van de computer? De groei van kunstmatige intelligentie (AI) stelt ons voor de vraag wat de mens is als de computer de mens inhaalt op het gebied van ‘intelligentie’. Althans: mag rekenkracht ‘intelligentie’ heten, of is intelligentie toch wat anders? Ook is de vraag waarin de mens zich van andere mensen onderscheidt en wat het gewicht van die onderscheidingen is. Wat betekent het om man of vrouw te zijn, af te stammen van mensen die als slaven werden gehouden, van Europese of juist Aziatische afkomst te zijn? Wat is algemeen menselijk, wat zijn relevante onderscheiden, wat is discriminatie, waar ligt schuld?
Onze westerse samenlevingen lopen vast in de modder rondom dit soort vragen. Rondom de vragen van vrouw- en man-zijn woeden complete cultuuroorlogen, van de masculiniteit die de manosphere voorstaat tot genderfluïditeit en het afwijzen van masculiniteit als toxisch anderzijds. Aandacht voor de slachtoffers van slavernij, kolonialisme en kunstroof leidt tot schuld en schaamte, die echter moeilijk toegeëigend kunnen worden door wie zichzelf in het heden gemarginaliseerd voelt.
Wat heeft de gereformeerde theologie hieraan bij te dragen? Allereerst een eigen perspectief: de mens komt niet ter sprake als kleine zelfstandige, maar in het licht van de drie-enige God. Het eigene van de mens ten opzichte van de rest van de werkelijkheid ligt dan niet in een surplus aan intelligentie of iets dergelijks. De mens is door God geroepen: dat is de betekenis van de schepping ‘naar het beeld van God’. Wat dat uiteindelijk inhoudt, is alleen in Christus te zien, die in persoon het Beeld van God is. In zijn licht blijkt de mens zondaar te zijn, mens die ontwricht en ontheemd is. Christus legt de menselijke schuld bloot, waarin alle mensen delen. De leer van de oorsprongszonde is de hoeksteen van een gereformeerde theologische antropologie. Anders gezegd: mensleer is zondeleer.
Als iets de mens van het dier onderscheidt, is dat zijn bijzondere godsrelatie, ofwel zijn ziel. Ik beschouw de ziel niet als substantie, maar als relatie: door God gelegd zodat geen mens in dit leven compleet los is van God. De ziel laat zich niet waarnemen of meten, maar wel ervaren. Op deze manier vindt gereformeerde theologie een koers tussen darwinisme en materialisme enerzijds en de gedachte van een panentheïstisch, kosmisch Al anderzijds.
Vernieuwde aandacht voor theologische antropologie in het licht van de christologie kan niet zonder gevolgen blijven voor de soteriologie. Graafland sprak in zijn artikel nog over het werk van de Geest in verband met de applicatio, de toepassing van het heil, en noemde in dat verband de aandacht voor ervaring in de Nadere Reformatie. Die constellatie veronderstelt echter een religieuze inbedding die – uitzonderingen daargelaten – niet meer aanwezig is en die niet noodzakelijkerwijs hersteld hoeft te worden. Tot de gemeenschap met Christus komen wij door het werk van de Geest, die het geloof werkt, maar hoe ziet dat eruit in een mondig en grotendeels religieloos geworden wereld?
In het licht van Christus blijkt de ellende van de mens. Wij hebben geen doel, vernietigen onze leefwereld en maken het leven voor elkaar geregeld tot een hel op aarde. En waar we dat niet doen, maar lekker comfortabel leven, ontmaskert Christus ons ook omdat de keizer geen kleren aanheeft: wat wij ‘genieten’ noemden was leeg en ergens wisten we het wel. Wij proberen de dood weg te rationaliseren of – als het leven heel erg wordt – als uitweg te omarmen, totdat Christus toont dat enkel zijn leven de dood overwint. Hij leert ons door zijn Geest mens te worden, nadat we hebben ontdekt dat we onszelf en de ander hadden ontmenselijkt.
Of mensen het zullen geloven, durf ik niet te voorspellen, maar dat we ons voor deze theologie in de wereld van de 21e eeuw niet hoeven te schamen: die stelling durf ik wel te betrekken. Zorgelijk is dat de gereformeerde theologie, die in beginsel dit goud in handen heeft, zich gemakkelijk laat verleiden tot discussies op ethische deelgebieden of tot vasthouden aan traditionele, objectiverende taal, die niet past bij de uitdagingen van vandaag.
Wat traditioneel de prediking van de wet heet, kan in onze tijd goed de gestalte krijgen van de ontmaskering door de mens in de spiegel te laten kijken. Juist wanneer dat een allergische reactie oproept, blijkt eens te meer dat de mens niet op zijn plek is. Een actueel voorbeeld is te vinden in het X-account ‘French Response’, waar de Franse diplomatieke dienst bijvoorbeeld op uitlatingen van Donald Trump reageert met heerlijke spot. Natuurlijk levert dat permanent boze reacties op vanuit het Witte Huis. Stel je voor dat Trump of Poetin eens hartelijk om zichzelf zouden kunnen lachen.

Tot slot
Samenvattend: waar Graafland veertig jaar geleden de hermeneutische vragen krachtig agendeerde, lijken mij voor de huidige eeuw de vragen van de theologische antropologie spannender en relevanter. Het blad Kontekstueel is ooit geboren uit de nood dat oude antwoorden niet meer eenvoudigweg op nieuwe vragen geplakt konden worden. Die insteek is niet altijd begrepen, soms omdat antwoorden niet werden gedeeld, maar vaker omdat de vragen niet werden herkend. Dat blijft ook vandaag een risico. Wie echter gelooft dat Christus door zijn Geest nog altijd regeert, zal niet bang zijn nieuwe wegen te zoeken voor gereformeerd belijden nú.
Eén ding is nodig: bij Christus blijven, zijn geheim bewaren, ons door Hem laten bewaren. In dat licht ontmaskert Hij ons als schuldige mensen, maar doet Hij ons ook delen in zijn nieuwe menszijn. De relativerende lach is een legitieme anticipatie op het eschaton: met die conclusie wil ik Kontekstueel met zijn veertigste verjaardag feliciteren. Hopelijk kan het blad er op deze manier weer veertig jaar tegen en kan iemand die in 2018 geboren is tegen die tijd vertellen hoe faliekant mis ik het had.

Prof. dr. A. Huijgen is hoogleraar dogmatiek aan de Protestantse Theologische Universiteit en in 2025-2026 Theoloog der Nederlanden.
Mailadres: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

  • Raadplegingen: 18