Terug naar hoofdinhoud

nr4 • 2026 • Vroorlog en Kaj Munk

40e jaargang nr.  4 (juli 2026)
thema: De kern van gereformeerd belijden nú. 40 jaar Kontekstueel

Leonard van Aalst
Laatst geboekt
Vroorlog en Kaj Munk

‘Het is vroorlog’. Met deze woorden typeerde een luisteraar van de Ongelooflijke Podcast de schemerige toestand tussen oorlog en vrede. Te gast is Joris Luyendijk. In een vurig betoog luidt hij de noodklok. De Russen staan voor de poorten van Europa. Amerika trekt haar beschermende handen van ons af en van een afstandje gluurt China begerig naar ons continent. Europa zal zich aan deze nieuwe omstandigheden moeten aanpassen. Kan zij dat echter wel na acht decennia zonder oorlog?
Over deze vraag heeft Caroline de Gruyter haar nieuwe boek geschreven: Zondagskinderen. Europeanen, oorlog en vrede. Zij signaleert dat er veel boeken zijn geschreven over wat oorlog doet met mens en samenleving. Mensen hebben immers altijd en overal oorlog gevoerd. Maar nu verkeren we in een uitzonderlijke lange periode zonder oorlog. Er is echter weinig literatuur die beschrijft wat een lange periode van vrede doet met een maatschappij. De Gruyter neemt met haar boek de handschoen op en onderzoekt hoe de tachtigjarige vrede heeft doorgewerkt in de psyche van de Europeaan. Een van haar conclusies intrigeerde mij. We zijn zo gewend geraakt aan vrede dat we ons amper meer kunnen voorstellen wat oorlog is. Natuurlijk herdenken we elk jaar de doden en de bevrijding. Maar de oorlog zelf kwam steeds verder van ons af te staan. Oorlog is iets van vroeger. Daardoor zijn we verleerd wat we moeten doen als er een oorlog dreigt.

Kinderboerderij
Luyendijk maakt dezelfde analyse. In meerdere interviews vertelt hij dat hij zich vaak voelt als iemand die in een kinderboerderij rondloopt en aan hobbydieren probeert uit te leggen dat er ook roofdieren zijn. Na tachtig jaar vrede zijn de meeste mensen gewend geraakt aan vrijheid, veiligheid, comfort en eindeloos consumeren. Ze kunnen zich amper meer voorstellen hoe een tijger eruit ziet en wat je moet doen als je in het wild een tijger tegenkomt. Laat staan wat je moet doen als de tijger over het hek klimt en de kinderboerderij binnendringt. Met andere woorden, het existentiële karakter van de dreiging die op ons afkomt wordt door veel mensen niet herkend en daardoor kan er ook niet adequaat op worden gereageerd. Volgens Luyendijk is dit een typisch Nederlands fenomeen. In vredestijd hebben wij vooral geleerd te overleggen, begrip te tonen, standpunten te nuanceren. Het doel is immers dat er uiteindelijk een compromis op tafel komt. Maar met een tijger die over het hek springt valt niet te praten. Daar kun je ook geen begrip voor tonen, die moet je wegjagen.
Caroline de Gruyter maakt hetzelfde punt met een treffende anekdote. In 1994 was zij correspondent in voormalig Joegoslavië. Nederlandse troepen nemen samen met verschillende landen, waaronder de Britten, deel aan een vredesmacht van de Verenigde Naties. Op een dag wordt er bij de Britten ingebroken. Zij schieten de dief dood terwijl hij bezig was over het hek te klimmen. Als afschrikking lieten ze hem twee dagen hangen. Bij de Nederlanders werd ook ingebroken. De soldaat die bestolen werd zag de dief, maar dacht er niet aan om op hem te schieten: ‘Ik begrijp het wel, onze luxe maakt mensen jaloers.’ De Gruyter merkt daarover op: ‘Hoe moet een Europese vredesmacht met zulke aardige jongens straks na een staakt-het-vuren in Oekraïne in vredesnaam de Russen op afstand houden?’
Het is goed dat we beseffen dat de ‘aardige jongens’ van toen en van nu door een cultuur van decennia vrede zijn gevormd. Het mandaat waarmee zij op pad worden gestuurd is een politiek besluit van mensen die geen besef meer hebben van oorlog. Als een samenleving helemaal ingesteld is op vrede en militairen uitzendt naar oorlogsgebieden treedt er vroeg of laat kortsluiting op. Zolang die kortsluiting in een gebied ergens ver weg plaatsvindt kan de samenleving hier gemakkelijk de ogen voor sluiten. Het gebruik van geweld is immers uitbesteed aan de krijgsmacht die hun taken verricht buiten het zicht van de gewone burger. Het liefst noemen we die uitzendingen vredesmissies of opbouwmissies. Verhullend taalgebruik zodat een samenleving geen verantwoordelijkheid voelt voor de kerntaak van de krijgsmacht: het gebruik van geweld als legitiem instrument in het publiek belang. Nu gaan we echter een andere tijd tegemoet. De vredestijd is voorbij. En digitaal is de oorlog al lang begonnen. Deze ontwikkeling dringt langzaam maar zeker door tot de samenleving. Aan de keukentafel ontstaan weer gesprekken over of er oorlog komt, wat je dan gaat doen, hoe we ons moeten voorbereiden en of je al een noodpakket in huis hebt.
Worden die gesprekken ook in de kerk gevoerd? Het nadenken over oorlog en vrede konden we lange tijd uitbesteden aan krijgsmachtpredikanten. Gemeentepredikanten konden zondags verkondigen dat we niet bang hoefden te zijn en dat God een God is van liefde en vrede. Hij geeft vrede en rust in je binnenste. In de gebeden werd wel gesmeekt om vrede op aarde. Maar hoe dat tot stand gebracht zou kunnen worden in een wereld vol schurken was geen onderwerp van gesprek. In de prediking werden de gewelddadige passages uit het Oude Testament vermeden of eindeloos genuanceerd en vergeestelijkt zodat alle scherpe kanten er wel af zijn. Als kerk bewegen we op onze eigen manier langzaam mee met de cultuuromslag die in de samenleving gaande is. Zoals de regering weer tanks aanschaft en de defensiebudgetten verhoogt, herontdekken wij in onze eigen schatkamers de traditie van de rechtvaardige oorlog. Ook de Bijbel lezen we met andere ogen. We ontdekken weer dat God in de Bijbel ook een Strijder wordt genoemd. De psalmen met alle bestrijders, belagers, grommende honden en de sterke stieren van Basan komen weer tot leven. Dat God een veilige vesting wordt genoemd krijgt ineens een andere lading. Wat ons verstaan van de Schriften betreft gaan we misschien wel een gouden tijd tegemoet!

Kaj Munk
Welke theologen kunnen ons door deze tijd heen gidsen? Joris Luyendijk betoogt dat we in deze tijd mensen nodig hebben die zich gloedvol durven uitspreken en de boel flink opschudden. Recent las ik enkele toespraken van de Deense predikant Kaj Munk uit de jaren 1938-1940. Ze zijn te vinden in de bundel Actuele Eeuwigheid. Net als Nederland probeerde Denemarken in de jaren dertig neutraal te blijven, in de hoop dat de agressieve grootmachten hen met rust zouden laten. In de aanloop naar het verdrag van München in 1938 schreef Munk een artikel De oorlog en de christenen. Daarin verzet hij zich hartstochtelijk tegen de mensen die protesteren tegen deelname aan oorlog. Is Christus niet de Vredevorst, vragen zij hem. Munk antwoordt: ‘De duivel is ook een vredevorst. Wanneer er toestanden naar zijn hart zijn begint hij meteen de zaak van de vrede te bepleiten. Laat de dingen toch rustig op hun beloop! Laat ons olie op de golven gieten! Vrede en verzoening, lieve vrienden! Laat ons wat door de vingers zien! Laten we onderhandelen, laat ons nu toch eindelijk afzien van de toepassing van geweld!’
Christus is volgens Munk de Meester van overvloeiend leven en een christen is iemand die in verbinding staat met deze Meester. Leven van Hem vloeit over op ons leven. Tegen Petrus kon Hij op het beslissende ogenblik zeggen: ‘Steek uw zwaard in de schede!’ Maar als het heiligdom wordt geschonden valt hij uit in heilige woede en slaat erop los. Munk trekt daaruit de praktische conclusie: als het heiligdom wordt geschonden, dat wil zeggen als iemand een ander onschuldig en weerloos mens aanvalt, dan is het is een christelijke daad om die aanvaller neer te slaan. Als het gaat om eigenbelang en eigen eer is een christen geroepen de andere wang toe te keren. Tegen de avonturiers kan Hij zeggen: ‘Nu eis ik van je van je néén zegt – daar kun je niet aan mee doen! En tot de antimilitaristen: ‘Nu is het tijd, dat jullie het uniform aantrekt.’
Een jaar later breekt de oorlog uit. Denemarken blijft voorlopig buiten schot. Maar Kaj Munk voelt wat er komen gaat. Op 10 september 1939 schrijft Munk het artikel: Met het kruis tegen de oorlog. De ontzetting is te proeven: ‘Wij wisten allemaal dat de oorlog op een zekere dag moest komen. Ja, maar wij gelóófden het niet. Voorlopig niet. In onze tijd niet.’ Munk sluit de ogen niet voor de verschrikkingen van de oorlog. Maar hij wil daarin ook zicht houden op het werk van God: ‘De hel wordt over de wereld losgelaten, maar toch blijft God daar zijn gang gaan.’ Munk denkt dan aan kameraadschap die sterker is dan de dood, bereidheid om het eigen leven voor een ander op te offeren en dapperheid. Dat zijn bloemen die uit de vuile besmeurde aarde opbloeien. Dat zijn krachtige woorden voor gemobiliseerde Deense soldaten! Op 9 april 1940 geeft Denemarken zich echter binnen zes uur over aan de Duitsers. De snelste capitulatie uit de militaire geschiedenis. De Deense premier Stauning verbood zijn soldaten te vechten en stelde zich onder bescherming van de Duitsers. Munk is woest en walgt van dit defaitisme. Op 18 augustus richt hij zich in een toespraak tot de studenten: ‘Als je in Gethsemané naast Christus had gestaan, zou je tegen hem gezegd hebben: man doe nu toch niet zo idioot, Pilatus en Kajafas zijn allebei mensen waar je best mee kunt praten, vooral Pilatus, sluit toch een compromis met hem. Maar Christus schudde van neen en koos Golgotha. Hij wist het: zonder Goede Vrijdag geen Paasmorgen. Op 9 april beroofde democratische regering het Deense volk zijn Goede Vrijdag.’
Het pathos van Munk is meeslepend. Overtuigt de inhoud van zijn betoog ook? In ieder geval waarschuwt Munk indringend tegen het gevaar van de valse vrede en het idee dat het wel los zal lopen. Daarnaast ontwikkelt hij vanuit zijn theologie een heldere visie op hoe een christen kan reageren op oorlog en oorlogsdreiging. Want je kunt van Munk zeggen wat je wilt, maar in zijn denken over oorlog en vrede blijft hij dicht bij Christus. Dat is onze diepste roeping in deze tijd van vroorlog.

Naar aanleiding van:
De Gruyter, C. Zondagskinderen: Europeanen, oorlog en vrede. Amsterdam: De Geus, 2026.
Munk, K. Actuele Eeuwigheid. Samengesteld en ingeleid door Johan Winkler. Den Haag: D.A. Daamen’s Uitgeverijmaatschappij, 1949.
De Ongelooflijke Podcast, ‘Dit is een existentiële strijd!’ Joris Luyendijk stopt als journalist en pleit voor mobilisering, 29 maart 2026.

L.W.M. van Aalst is predikant van de Hervormde Gemeente Mastenbroek-’s-Heerenbroek.
Mailadres: Dit e-mailadres wordt beveiligd tegen spambots. JavaScript dient ingeschakeld te zijn om het te bekijken.

  • Raadplegingen: 18